ارزیابی شاخص های تحمل و ترکیب پذیری عمومی و خصوصی والدین و هیبریدهای ذرت (Zea mays L.) تحت شرایط تنش گرما

مقدمه: تنش گرما تهدیدی جدی برای امنیت غذایی و تولیدات کشاورزی است. شاخص های تحمل به تنش، از جمله پرکاربردترین روش های انتخاب ژنوتیپ های متحمل به تنش در بین پژوهش گران هستند. شاخص های تنش دمای بالا می توانند به طور موثری برای غربال ژنوتیپ های متحمل به گرما استفاده شوند. لاین های منتخب می توانند به عنوان منبع بالقوه ای برای تحمل به تنش گرما در برنامه های اصلاحی متحمل به تنش گرما مورد استفاده قرار گیرند. روش تلاقی دای آلل نیز به عنوان یک طرح ژنتیکی مناسب برای انتخاب لاین های والدینی جهت دستیابی به هیبریدهای برتر معرفی شده است. ارزیابی ترکیب پذیری لاین ها در نسل های اولیه یکی از مراحل مهم و اساسی در تولید هیبریدهای مطلوب است. هدف از این مطالعه، ارزیابی شاخص های تحمل به تنش و تخمین ترکیب پذیری عمومی لاین ها و خصوصی هیبریدها به منظور تعیین بهترین لاین ها و هیبریدهای مطلوب و متحمل به تنش گرما بود.مواد و روش ها: در این پژوهش، شش لاین و ۱۵ هیبرید حاصل از تلاقی های یک طرفه آن ها در دو آزمایش مستقل، شامل تاریخ کاشت زودهنگام (۱۵ تیر ماه، به عنوان شرایط تنش گرما) و تاریخ کاشت توصیه شده ( ۱۵ مرداد ماه، به عنوان شرایط بدون تنش) در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار در تابستان سال ۱۳۹۸ در مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی صفی آباد دزفول (استان خوزستان) مورد ارزیابی قرار گرفتند. صفات اندازه گیری شده شامل تعداد روز تا رسیدگی، عملکرد و اجزای عملکرد دانه بود. به منظور انتخاب ژنوتیپ های متحمل به گرما، شاخص های تحمل و حساسیت به تنش گرما برای لاین ها و هیبریدها ارزیابی شد. برای برآورد ترکیب پذیری عمومی (GCA; General Combining Ability) و خصوصی (SCA; Specific Combining Ability) لاین ها و هیبریدها بر اساس صفات عملکرد و اجزای عملکرد در هر دو شرایط آزمایشی از روش دوم گریفینگ استفاده شد. تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزارهای Minitab نسخه ۱۶ و Diallel-SAS انجام گرفت.یافته های تحقیق: شاخص های MP، GMP، STI، HA و TOL با عملکرد در هر دو شرایط نرمال و تنش گرما همبستگی مثبت و معنی دار نشان دادند. با در نظر گرفتن نتایح بهترین شاخص ها، تجزیه به مولفه های اصلی و نمودار بای پلات، لاین های C۳-۹۵-۳، C۳-۹۵-۹ و C۳-۹۵-۱۰و هیبریدهای C۳-۹۵-۳×C۳-۹۵-۹، C۳-۹۵-۳×C۳-۹۵-۱۰ و C۳-۹۵-۹×C۳-۹۵-۱۰ به عنوان متحمل به تنش گرما شناخته شدند. اثرات ترکیب پذیری خصوصی در هر دو شرایط بدون تنش و تنش گرما برای صفات عملکرد دانه، تعداد روز تا رسیدگی، تعداد ردیف دانه و تعداد دانه در ردیف در هیبریدهای C۳-۹۵-۳×C۳-۹۵-۹ و C۳-۹۵-۹×C۳-۹۵-۱۰ مثبت و معنی دار بود. با توجه به نتایج به دست آمده، سه لاین C۳-۹۵-۱۰، C۳-۹۵-۹ و C۳-۹۵-۳ علاوه بر تحمل به تنش گرما و عملکرد بهتر نسبت به سایر لاین ها در شرایط تنش گرما، توانایی انتقال این ویژگی به هیبریدها را نیز داشتند.نتیجه گیری: نتایج این مطالعه نشان داد که اثرات SCA برای صفات عملکرد دانه، تعداد دانه در ردیف و تعداد روز تا رسیدگی معنی دار بود. علاوه بر این، نسبت پایین GCA/SCA برای این صفات، نقش بیش تر اثرات غیرافزایشی ژن ها را در کنترل این صفات نشان داد. از آنجایی که برتری تلاقی ارزش اصلاحی پایینی دارد و نمی تواند در مسیر گزینش قابل اطمینان باشد، بنابراین می توان از اثرات غیرافزایشی و غالبیت ژن ها در کنترل صفات مربوطه استفاده کرد و به کمک پدیده هتروزیس، به تولید هیبریدهای مناسب امیدوار بود.

کلیدواژه ها:

بای پلات ، تجزیه به مولفه های اصلی ، تلاقی های دای آلل ، هتروزیس