مطالعه ی تحلیلی– تطبیقی ساختار و ویژگی های تزیینی محراب کاشی مسجد جامع ورزنه

مسجد جامع ورزنه به دلیل داشتن تزیینات کاشی کاری متعدد از دوره ی تیموری در بخش های مختلف بنا، درخور توجه است. از جمله آرایه های کاشی کاری این بنا، به سردر ورودی، ایوان جنوبی، تزیینات زیر طاق مابین ایوان جنوبی و گنبدخانه، منبر و محراب می توان اشاره نمود. در این میان، محراب کاشی معرق آن، به دلایلی همچون عدم وجود پژوهش درخوری در رابطه با ساختار (شکل کلی)، طرح ها، نقوش و عدم خوانش کتیبه ها (به غیر از اشاره به تاریخ ساخت آن) و همچنین فقدان مستندات تصویری کافی و مناسب، حائز اهمیت بسیار است. بنابراین اهداف این مقاله، شناسایی و توصیف ویژگی های تزیینی محراب کاشی و همچنین مطالعه تحلیلی-تطبیقی ساختار (شکل کلی)، نقوش و کتیبه های آن است. در راستای دستیابی به این اهداف، پرسش های این پژوهش چنین است: چه ویژگی­ های تزیینی را می توان برای محراب کاشی مسجد برشمرد؟ نمونه های قابل قیاس آن از حیث ساختار، نقوش و کتیبه ها، در سایر تزیینات کاشی کاری عهد تیموری کدام است؟ روش یافته اندوزی بر پایه پژوهشی میدانی و با استناد به منابع مکتوب صورت گرفته که به روش توصیفی - تحلیلی به بررسی داده های به دست ­آمده از نمونه مطالعاتی می پردازد. دستاوردهای حاصل از این پژوهش، نشان ­دهنده آن است که محراب از نظر ساختاری دارای ویژگی هایی است که از آن جمله به کادر مستطیل شکل، یک طاق نما با قوس تیزه دار، دو لچکی و عدم وجود ستون ­نما می توان اشاره نمود. کتیبه ثلث با کشیده ­های عمودی بلند و باریک، بهره گیری از عبارت «فسیکفیکهم الله و هو السمیع العلیم»، فرم تزیین عبارت «فسیکفیکهم الله و هو السمیع العلیم» که از اتصال خطوط منحنی و قوسی شکل و ایجاد فرم محرابی شکل تشکیل شده ­است، از جمله ویژگی ­های کتیبه های به کار رفته در محراب محسوب می شود. کاربرد گل­ های ساده چندپر با گلبرگ­ های گرد، به کارگیری حاشیه های متعدد باریک و پهن مانند نقش مایه های ختایی که به تناوب تکرار شده ­اند، بهره گیری از نقش مایه هایی همانند فرم­ های قاب­ مانند مداخل، حاشیه با واگیره قاب قابی، حاشیه متشکل از نقش مایه های هندسی که با نقوش گیاهی تلفیق یافته و غیره از جمله ویژگی­ های شاخص نقوش محراب است که نمونه های مشابه آن در دیگر محراب ها و سایر آرایه های کاشی کاری عصر تیموری نیز یافت می شود.

کلیدواژه ها:

مسجد جامع ورزنه ، محراب کاشی ، ساختار محراب ، نقوش گیاهی و هندسی ، کتیبه ها