مقایسه شاخص رشد جمعیت و وسعت شهری و شاخص نخست شهری تهران

شاخصهای مهم، جمعیت، وسعت و نخست شهری شاخصهای اصلی مرتبط با برنامه ریزی فضایی می باشد که در این مقاله تحلیل و بررسی تطبیقی روند رشد آنها از سال ۱۳۳۵ تا ۱۴۰۰ انجام می شود. بدین منظور، داده های جمعیتی از نتایج سرشماری های نفوس و مسکن مرکز آمار و اطلاعات وسعت شهر تهران از طرح های توسعه شهری استخراج شده است؛ همچنین برای سنجش شاخص نخست شهری از مدل های کلاسیک نسبت بین شهر نخست و دوم استفاده شده است. یافته ها نشان می دهد که جمعیت شهر تهران از ۱.۵۹ میلیون نفر در سال ۱۳۳۵ به حدود ۹.۰۳ میلیون نفر در سال ۱۴۰۰ افزایش یافته است. این در حالی است که وسعت محدوده شهری از حدود ۱۸۰ کیلومتر مربع به بیش از ۷۵۰ کیلومتر مربع در مطالعات طرح جامع بازنگری شده ۱۴۰۰ رسیده است. افزایش قابل توجه تراکم جمعیت و توسعه افقی و عمودی شهر، شاخص نخست شهری تهران را به سطحی فراتر از میانگین کشورهای در حال توسعه رسانیده است؛ به طوری که نسبت جمعیت تهران به مشهد در سال ۱۴۰۰ برابر با ۲۰۴۹ بوده که نشان از تمرکز شدید جمعیتی و اقتصادی در پایتخت دارد. بررسی روند تاریخی تحولات فضایی نشان می دهد الگوی توسعه تهران تابعی از سیاست های تمرکزگرایانه، مهاجرت های درونی بوده است. این روند پیامدهایی چون نابسامانی، کالبدی، فشار بر زیرساخت ها، نابرابری های منطقه ای و تضعیف شهرهای درجه دوم و سوم را در پی داشته است. این پژوهش با اتکا به داده های رسمی، مستندات طرح های شهری و مدل های علمی ضمن نمایش میزان همبستگی شاخص های اصلی پژوهش نشان می دهد که نیاز به بازنگری در سیاست های آمایش سرزمین و تمرکززدایی از پایتخت، امری ضروری در جهت تحقق توسعه پایدار شهری در ایران است.

کلیدواژه ها:

نخست ، شهری ، تهران ، وسعت ، جمعیت ، همبستگی