جایگاه راهبردی آذربایجان در عصر ساسانی برپایه متون تاریخی و شواهد میدانی

آذربایجان یا آتورپاتکان، باستانی در قرون مختلف مرکزی برای جذب مردم مهاجر و جنگجویان و قطبی برای تبادلات تجاری و فرهنگی بوده و به عبارت دیگر این خطه رابطی از بین النهرین به قفقاز و از آناتولی به ایران مرکزی بوده و با پیوندهای دیگر به آن سوی قفقاز و شبه قاره هند ارتباط داشته است. یافته های باستان شناسی و متون تاریخی این فرضیه را به اثبات می رساند. مسئله اصلی پژوهش حاضر این است که امپراتوری ساسانی بر پایه چه شاخصه هایی حوزه قدرت خود را در آذربایجان تقویت کرده و گسترش داده است؟ این شاخصه ها در بسط و توسعه امپراتوری ساسانی چه تاثیری داشته است؟ روش پژوهش این پژوهش با رویکرد تاریخی و با استفاده از متون معتبر داخلی و خارجی انجام شده است. طی مطالعه مبانی، ادبیات یک سری منابع به صورت مقایسه ای معرفی و ارزیابی شده است. همچنین از منابع مربوط به گزارش کاوش های علمی باستان شناسی در این پژوهش استفاده شده است. آنالیز ایالت آذربایجان، در طی دوره طولانی شاهنشاهی ساسانی به دلیل موقعیت ژئوپولتیک و تمرکز گرایی، مذهبی وجود منابع مختلف معدنی و کشاورزی از یک طرف و از طرف دیگر واقع شدن آن در مسیر مراودات جاده ابریشم همواره برای حکومت مرکزی اهمیت فراوانی داشته است. از دلایل موفقیت اردشیر اول و شاپور اول ساسانی و گشایش فتوحات بعدی در ارمنیه، سورستان و روم، موقعیت ژئواستراتژیک آذربایجان است. به همین علت است که پیروز ساسانی استراتژی احیا و تاسیس و شهرهای جدید در مسیر راههای مواصلاتی تجاری شمال شرق تا مرزهای شمال غرب را در پیش گرفت. ایجاد استحکامات آتشکده های متعدد در آذربایجان حاکی از این اهمیت است. نتایج پژوهش نشان می دهد که مزداپرستی و گرایش به دین زرتشت و تک مذهبی بودن این حکومت ساختار جغرافیایی و مرزهای ژئوپلیتیک منطقه، وفور منابع آب، خاک حاصلخیز و بستر مناسب، کشاورزی، معادن و راههای مواصلاتی پتانسیل های مهمی در آذربایجان ساسانی بوده و از نظر راهبردی از ارزش زایدالوصفی برخوردار است و همین امر منجر به رشد و شکوفایی صنایع و اشتغال زایی و درآمد به واسطه ی حقوق گمرکی، امنیت و ایجاد زیرساخت ها و ظهور شهرهای جدید در آذربایجان می شود.

کلیدواژه ها:

آذربایجان ساسانی ، اقتصاد ساسانیان ، مذهب ساسانیان ، آذرگشنسب ، مغان