مطالعه و شناخت گونه های فضای نیمه باز در معماری مسکن ایرانی به منظور بهره وری از نور طبیعی در اقلیم گرم و خشک

با توجه به بحران انرژی و اهمیت بهره برداری از منابع، پایدار استفاده هوشمندانه از نور طبیعی در معماری معاصر به ویژه در اقلیم های گرم و خشک به یکی از رویکردهای کلیدی طراحی پایدار تبدیل شده است. در این میان، فضاهای نیمه باز در معماری مسکن سنتی ایرانی همچون ایوان، رواق، صفه مهتابی و بالکن علاوه بر نقش ارتباطی میان فضاهای بسته و باز، عملکردهای اقلیمی موثری نیز در کنترل نور، تهویه طبیعی و ارتقاء کیفیت فضایی داشته اند. هدف این پژوهش، گونه شناسی فضاهای نیمه باز در مسکن سنتی اقلیم گرم و خشک ایران و تحلیل نقش آنها در بهره گیری از نور طبیعی است. این مطالعه به روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه ای و تحلیل نمونه های معماری انجام شده و تلاش دارد الگوهای تاریخی موثر در بهینه سازی روشنایی روز را شناسایی و ارزیابی کند. یافته ها نشان می دهد که هر یک از گونه های فضاهای نیمه باز بسته به نحوه قرارگیری، میزان بازشو، عمق و موقعیت فضایی، قابلیت های متفاوتی در کنترل و هدایت نور طبیعی دارند. برای نمونه، ایوان ها با پوشش سقف و بازشو به سمت جنوب، نور ملایم و قابل کنترلی را فراهم می کنند؛ رواق ها در تراز همکف نقش فیلتر نوری و حرارتی دارند و صفه مهتابی ها به واسطه ی باز بودن به آسمان، امکان بهره برداری شبانه روزی از نور و هوای آزاد را فراهم می آورند. نتایج این پژوهش نشان می دهد که بازخوانی این گونه ها و بهره گیری مجدد از اصول عملکردی آنها می تواند راهگشای طراحی فضاهای نیمه باز در معماری معاصر مسکن در اقلیم های گرم و خشک باشد. این فضاها نه تنها از منظر زیبایی شناسی و اقلیمی، بلکه از نظر عملکرد نوری و کاهش مصرف انرژی، ظرفیتی قابل توجه در راستای تحقق معماری پایدار فراهم می کنند.

کلیدواژه ها:

فضاهای نیمه باز ، نور طبیعی ، معماری ، ایرانی ، مسکن ، اقلیم گرم و خشک ، دانشگاه هنر اسلامی تبریز