الگوی روش شناسی نشانه شناسی در قرآن پژوهی تربیتی الگوی ترکیبی - تفسیری

نشانه شناسی در قرآن پژوهی به معنای مطالعه و تحلیل نظامهای نشانه ای در متن قرآن است. یکی از مشکلات اصلی در تحلیل نشانه شناسی، سردرگمی پژوهشگران به لحاظ نظری و به لحاظ گام های روشی عملی است. تعدد رویکردها، نظریه ها، دیدگاه ها و فنون، این سردرگمی را تشدید می کند. لذا هدف این پژوهش ساماندهی یک چارچوب نظری و معرفی الگوی روش شناسی نشانه شناسی در قرآن پژوهی الگوی ترکیبی - تفسیری بود که برای عینیت بخشیدن مصداقی به این الگو، سوره الانسان را تحلیل موردی شده است. روش تحقیق کیفی و مبتنی بر تحلیل اسنادی بود. این رویکرد با تلفیق نظریات کلاسیک و معاصر نشانه شناسی (نظیر سوسور، پیرس و بارت با ظرفیت های تفسیری - تاویلی متون دینی)، الگوی نوین ترکیبی - تفسیری برای مطالعه متون قرآنی ارائه می دهد. این الگوی جامع شامل هفت گام برای تحلیل نشانه های قرآنی است: گام نخست انتخاب واحد تحلیل (واژه، آیه، سوره، ساختار کلان)، گام دوم تحلیل ساختار نشانه ای بر اساس سوسور و پیرس، گام سوم تحلیل بین متنی، گام چهارم: تحلیل تقابلی و تقارنی بر اساس ساختارگرایی، گام پنجم تحلیل رمزگان فرهنگی و تاریخی (رویکرد بارت و لاکان)، گام ششم تاویل پذیری (هرمنوتیکی) نشانه ها، گام هفتم بازخوانی نشانه در جهان معاصر. ابزارها و منابع مکمل برای این الگو می توانند موارد زیر باشند: تفسیر موضوعی قرآن (مانند المیزان فی ظلال، نمونه نرم افزارهای قرآن پژوهی (نور، جامع التفاسیر)؛ منابع نشانه شناسی (بارت، پیرس، باختین (اکو)؛ دانش زبان شناسی و هرمنوتیک. نتایج پژوهش نشان می دهد الگوی ارائه شده در این مقاله مبتنی بر چهار سطح تحلیلی است: سطح نشانه شناسی ساختاری - زبانی؛ سطح نشانه شناسی تفسیری - بینامتنی؛ سطح نشانه شناسی تاویلی - عرفانی؛ سطح نشانه شناسی فرهنگی - گفتمانی. این الگو برای پژوهش در نمادها و ساختارهای نشانه ای قرآن یک چارچوب چندسطحی و منعطف فراهم می کند که هم برای مطالعات نظری مانند نشانه شناسی عرفانی قرآن و هم برای مطالعات کاربردی (مانند طراحی برنامه درسی قرآنی (نمادمحور) قابل استفاده است.

کلیدواژه ها:

قرآن پژوهی ، تربیتی نشانه شناسی ، الگوی روش شناسی