مدیریت ورزش افراد دارای معلولیت: یک مرور نظام مند

زمینه و هدفبر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، یک میلیارد و سیصد میلیون نفر در سراسر جهان افراد دارای معلولیت هستند که این میزان معادل ۱۶ درصد جمعیت جهان است و از هر شش نفر، یک نفر دارای معلولیت است و این تعداد به طور چشمگیری در حال افزایش است. ورزش به عنوان یک نیاز اساسی می تواند کمک کند تا افراد بر فشارهای جسمی، روحی، روانی و اجتماعی فائق آیند و کمتر از سایرین دچار ناراحتی های قلبی- عروقی شوند. اهمیت ورزش و فعالیت بدنی برای افراد دارای معلولیت دوچندان است، چراکه انجام ورزش، نه تنها وسیله ای تفریحی برای گذاران اوقات فراغت است، بلکه عاملی در جهت تکامل نارسایی های جسمی و روانی معلولان است و در کاهش عوارض ثانویه ناشی از معلولیت نقش بسزایی دارد. مسئله بی تحرکی بدنی افراد معلول به دلیل مشکلات جسمی و روانی آنها و همچنین مشکلات موجود در محیط و جامعه نیازمند توجه زیادی است. به بیان دیگر انجام ورزش و فعالیت بدنی اگر برای افراد سالم مستحب باشد، برای افراد معلول واجب است، چراکه افراد بدون معلولیت از طریق فعالیت های روزمره ای که انجام می دهند، تا حدودی نیازهای حرکتی خود را برطرف می کنند، اما افراد دارای معلولیت این گونه نیستند. پژوهش های متعددی در خصوص مدیریت ورزش افراد دارای معلولیت اعم از  معلولان جسمی حرکتی، نابینا، ناشنوا و کم توان ذهنی انجام گرفته است. پژوهش حاضر با هدف مرور نظام مند مقالات انتشاریافته در حوزه مدیریت ورزش افراد دارای معلولیت در بازه زمانی سال ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۳ انجام شد تا با ارائه نگاه کلی از این مقاله ها، شناخت بهتری درباره این پژوهش ها ایجاد شود و در پی آن در تبیین نتایج کلی و یکپارچه و تعیین نیازهای پژوهشی در حوزه ورزش افراد دارای معلولیت در ایران اقدام شود.روش پژوهشپژوهش حاضر از نوع تحقیقات ثانویه و روش اجرای آن به صورت مرور نظام مند بود. در این پژوهش از روش تحلیل محتوای کمی، بر پایه مطالعات اسنادی برای ارزیابی مقالات استفاده شد. جامعه آماری پژوهش تمامی مقالات علمی - پژوهشی منتشرشده در نشریات داخلی با محوریت ورزش افراد دارای معلولیت (جسمی حرکتی، نابینا، ناشنوا و کم توان ذهنی) ایران بود. در این پژوهش، مقالات انجام گرفته در حوزه مدیریت ورزشی، روانشناسی ورزشی، جامعه شناسی ورزشی، حقوق ورزشی و رسانه ورزشی با محوریت ورزش افراد دارای معلولیت بود. در جست وجوی اولیه بیش از ۱۲۰ مقاله یافت شد که پس از جداسازی رکوردهای تکراری، مقالات نامرتبط، مقالات موجود در نشریات نامعتبر و همچنین مقالات بدون متن کامل، ۸۵ مقاله وارد فرایند پژوهش شد. بازه زمانی مقالات از ابتدای سال ۱۳۹۳ تا اواسط سال ۱۴۰۳ بود. به منظور شناسایی و ایجاد بانک مقالات در حوزه ورزش افراد دارای معلولیت، جست وجوی الکترونیکی در پایگاه های اطلاعاتی فارسی زبان انجام شد. این پایگاه ها عبارت بودند از: پایگاه اطلاعات نشریات کشور، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، پایگاه مجلات تخصصی نور، پرتال جامع علوم انسانی و گوگل اسکولار. معیار دیگر برای انتخاب مقالات برای ورود به پژوهش امکان دسترسی به متن کامل مقالات بود.یافته هابر اساس بررسی های انجام گرفته ۸۵ مقاله علمی پژوهشی وارد فرایند پژوهش شدند. جدول ۱ تحقیقات انجام گرفته بر اساس گرایش ها و زیرشاخه ها برای ورزش افراد دارای معلولیت را نشان می دهد.با توجه به تنوع و انواع مختلف معلولیت، پژوهش های انجام شده بر اساس نوع معلولیت نیز طبقه بندی شدند که این طبقه بندی به شرح جدول ۲ است.جدول ۱. تحقیقات انجام شده بر اساس گرایش ها و زیرشاخه ها برای ورزش افراد دارای معلولیتردیفگرایش و زیرشاخه هاتعداد مقالات انجام گرفتهمیزان درصد از کل۱مدیریت ورزشی۴۶ مقاله۱۱/۵۴۲جامعه شناسی ورزشی۱۳ مقاله۳۰/۱۵۳روانشناسی ورزشی۱۱ مقاله۹۴/۱۲۴حقوق ورزشی۵ مقاله۸۹/۵۵رسانه های ورزشی۲ مقاله۳۵/۲۶آمیخته۸ مقاله۴۱/۹جدول ۲. تحقیقات انجام گرفته بر اساس نوع معلولیتردیفنوع معلولیتتعداد مقالات انجام شدهمیزان درصد از کل۱جسمی و حرکتی۲۱۷۰/۲۴۲نابینا۵۸۹/۵۳ناشنوا۵۸۹/۵۴کم توان ذهنی۴۷۰/۴۵سایر موارد۵۰۸۲/۵۸بحث و نتیجه گیریهدف از پژوهش حاضر مرور نظام مند مقالات منتشرشده در نشریه های علمی - پژوهشی داخلی کشور در زمینه ورزش افراد دارای معلولیت از سال ۱۳۹۳تا ۱۴۰۳بود. نتایج این پژوهش به شرح جداول ۱ و ۲ بود. در تصویب قوانین و مقررات و در مقام اجرا نیز میزان توجه به افراد دارای معلولیت یکسان نیست و همان گونه که در پژوهش های انجام گرفته مشاهده شد، در عمل نیز به افراد دارای معلولیت جسمی حرکتی بیش از سایر معلولیت ها توجه می شود. برای مثال در بند ۸ از بخش الف ماده ۴ قانون اهداف، وظایف و اختیارات وزارت ورزش و جوانان، مناسب سازی اماکن و فضاهای ورزشی جهت بهره برداری و  حضور، بانوان، خانواده ها و معلولان جسمی حرکتی، جزء وظایف این وزارتخانه در حوزه ورزش بیان شده است. این در حالی است که معلولیت انواع مختلفی دارد و هر کدام از آنها نیازها و شرایط خاصی دارند و مناسب سازی که برای معلولان جسمی و حرکتی انجام می شود، به این معنا نیست که برای سایر گروه های معلولان نیز مناسب باشد. علاوه بر این با وجود قوانین و مقررات متعدد در حوزه ورزش افراد دارای معلولیت، در عمل و در مقام اجرا، این قوانین و مقررات چندان اجرایی نشده اند و با اینکه بیش از ۱۶ درصد جمعیت در جهان را افراد دارای معلولیت تشکیل می دهند و این آمار در کشورهای توسعه نیافته و در حال توسعه بیشتر است، اما مقدار امکانات و تسهیلات ورزشی که در اختیار این افراد قرار دارد و با توجه به شرایط خاص آنها مناسب سازی شده است، بسیار محدود و متناسب با درصد جمعیتی آنها نیست. بنابراین ضرورت دارد که نه تنها در امر پژوهش، بلکه در زمینه قانونگذاری، تعیین سیاست ها و خط مشی ها، ضمانت اجراهای لازم در نظر گرفته شود. همچنین در مقام اجرای قوانین و مقررات با رویکرد عدالت توزیعی و رویه ای، توجه یکسانی به افراد دارای معلولیت شود که این امر با اصول بنیادین حقوق بشری همراستاست. در انجام تحقیقات در حوزه مدیریت ورزش افراد دارای معلولیت نیز، تمام طیف های معلولیت مورد توجه و مطالعه قرار گیرند و مطالعات صرفا محدود به گروه خاصی از افراد دارای معلولیت نباشد. از محدودیت های پژوهش حاضر نیز می توان به  دسترسی نداشتن به متن کامل برخی از مقالات علمی پژوهشی انجام گرفته و عدم بررسی سایر مطالعات از جمله کتاب ها و مقالات خارجی اشاره کرد.

کلیدواژه ها:

افراد معلول ، معلول جسمی حرکتی ، مرور نظام مند ، مدیریت ورزشی ، نابینا ، ناشنوا