پایش همزیستی اکتومیکوریزی ریشه درختان بلوط در جنگل های استان لرستان

سابقه و هدف: همزیستی اکتومیکوریزی بین گروهی از قارچ های بازیدیومیست و آسکومیست با گونه هایی از درختان جنگلی در مناطق معتدله، مدیترانه ای و نیمه گرمسیری تشکیل می شود و نقش مهمی در استقرار، عملکرد و تکامل درختان در این مناطق دارد. این نوع همزیستی نقش اساسی در بهبود سلامت گیاه با محافظت از آن در برابر تنش های زنده و غیرزنده و بهبود ساختار خاک ایفا می کند. قارچ های اکتومیکوریزا نقش مهمی در رشد و جذب مواد مغذی در درختان بلوط دارند. تحقیقات نشان داده است، نهال های بلوط از قارچ های اکتومیکوریزای همزیست بهره می برند و جذب مواد غذایی توسط ریشه های آنها، به ویژه در خاک های فقیر، افزایش می یابد. این قارچ ها شبکه ای را با گیاهان تشکیل می دهند و به نهال های بلوط در غلبه بر محدودیت های مواد مغذی در مکان های نامساعد کمک می کنند. وجود یک جامعه اکتومیکوریزی متنوع و با جمعیت بالا برای بازسازی و پایداری جنگل های بلوط ضروری است و رابطه پیچیده بین این قارچ ها و درختان بلوط را برجسته می کند. هدف از انجام این تحقیق، شناسایی مورفوتایپ های موجود در جنگل های بلوط استان لرستان و بررسی آماری جمعیت این قارچ های اکتومیکوریزی بود. مواد و روش‎ها: به منظور بررسی قارچ های اکتومیکوریز همزیست با درختان بلوط در جنگل های استان لرستان، از رویشگاه های طبیعی درختان بلوط، تعداد ۶ سایت با نام های شوراب، پل کشکان، گریت، کاشرف، چناربگالی و نوژیان انتخاب شد. پس از ثبت اطلاعات جغرافیایی هر سایت، در هر رویشگاه تعداد ۱۵ درخت به صورت تصادفی انتخاب گردید و نمونه هایی از خاک به همراه ریشه از عمق ۰ تا ۳۰ سانتی متری ریزوسفر هر گیاه بلوط جمع آوری و به آزمایشگاه منتقل شدند. سپس درصد ریشه خشک، ریشه میکوریزی و غیرمیکوریزی، تعداد مورفوتایپ ها و آرایه ها مشخص شد و داده های موجود با نرم افزار SPSS تحلیل آماری شدند. نتایج و یافته ها: در ایستگاه های بررسی شده درصد ریشه‎های اکتومیکوریزی از ۱۰ تا ۵۶ درصد متغیر بود و مورفوتایپ های شناسایی شده بیشتر از دو جنس Cenococcum و Hygrophorus شناسایی شدند. نتایج حاصل از بررسی های آماری نشان داد، اختلاف درصد ریشه غیرزنده، ریشه غیر میکوریزی، ریشه میکوریزی و نوع و تعداد آرایه های قارچی همزیست در ایستگاه های بررسی شده کاملا معنی دار بود (P<۰.۰۱)، اما اختلاف بین تعداد مورفوتایپ ها در ایستگاه های بررسی شده معنی دار نشد (P>۰.۰۵). بین تعداد آرایه ها و درصد ریشه های خشک (r = -۰.۳۳) و بین درصد ریشه های میکوریزی و ریشه های خشک (r = -۰.۳۷) همبستگی منفی معنی دار مشاهده شد (۰.۰۵>P). بین درصد ریشه غیر میکوریزی و تعداد آرایه‎ها (r= -۰.۶۴) همبستگی منفی کاملا معنی دار (۰.۰۱>P) و بین درصد ریشه غیر میکوریزی و تعداد مورفوتایپ همبستگی منفی معنی دار (r = -۰.۴۴) مشاهده گردید (۰.۰۵>P). از بین ایستگاه های بررسی شده میانگین تعداد جدایه در هر درخت در منطقه کاشرف در گروه برتر (گروه A) و در منطقه چنار بگالی در گروه پایین تر (گروه C) قرار گرفت (P<۰.۰۵). همچنین از بین ایستگاه های بررسی شده میانگین تعداد مورفوتایپ در هر درخت در منطقه کاشرف در گروه برتر (گروه A) و در منطقه چنار بگالی و نوژیان در گروه پایین تر (گروه C) قرار گرفت (P<۰.۰۵). نتیجه گیری: مورفوتایپ های شناسایی شده در ایستگاه های مختلف تا حدی شبیه بودند، اما درصد ریشه های میکوریزی در ایستگاه های مورد مطالعه متفاوت بود. درمجموع، میانگین تعداد جدایه ها از ۴۷/۱ تا ۲۰/۱۸ عدد در هر ۱۰ عدد ریشه ۱۰ سانتی متری شمارش شد و میانگین تعداد مورفوتایپ ها در این ریشه ها از ۹۴/۰ تا ۶۰/۱ در هر ایستگاه متغیر بود. اختلاف تعداد جدایه ها در هر ریشه در مناطق مختلف می تواند ناشی از شرایط محیطی مانند دما، رطوبت، نوع خاک و نور باشد که تاثیر زیادی بر رشد و استقرار این میکروارگانیسم ها دارد. همچنین، نوع و تنوع درختان بلوط ممکن است با میزان مختلفی از قارچ ها ارتباط داشته باشد که این موضوع می تواند بر جمعیت اکتومیکوریزها تاثیر بگذارد. تغذیه و مواد مغذی خاک، به ویژه نیتروژن و فسفر نیز می تواند بر جمعیت قارچ های اکتومیکوریز تاثیرگذار باشد. علاوه بر این، فعالیت های انسانی و تغییرات حاصل شده در زیستگاه این درختان بر اکوسیستم های آنها تاثیر گذاشته و جمعیت اکتومیکوریزها را تغییر می دهد. رقابت بین میکروارگانیسم ها، شامل وجود گونه های مختلف قارچی و باکتریایی در خاک نیز می تواند در این اختلافات موثر باشد و بر جمعیت اکتومیکوریزها تاثیر بگذارد. با توجه به اینکه تاکنون هیچ تحقیقی در مورد شناسایی و تنوع جمعیت اکتومیکوریزها در جنگل های بلوط زاگرس انجام نشده است، این بررسی می تواند بخشی از اطلاعات پایه را در این زمینه ارائه دهد.

کلیدواژه ها:

قارچ های همزیست ، اکتومیکوریز ، بلوط ، جنگل ، لرستان