شاخص های روان سنجی مقیاس صبر کودکان و نوجوانان

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: مفهوم صبر کوته زمانی است که مورد توجه معدودی از روان شناسان قرار گرفته است. این مفهوم در حال گذار از روند تکوینی است. صبر توانش موجود زنده در به تاخیراندازی برخی از خواسته ها به منظور دستیابی به پاداش های سطح بالاتر در آینده ای نزدیک (اشنیتکر[۱]۱ و همکاران، ۲۰۱۹) تعریف شده است. پژوهش ها اهمیت و نقش صبر را در کاهش پرخاشگری (شکوفه فرد و خرمایی)، زورگویی (فرمانی و خرمایی، ۲۰۱۵)، اضطراب و افسردگی (خرمایی، آزادی ده بیدی و زابلی، ۱۳۹۴) مورد بررسی قرار داده اند. همچنین دیگر پژوهش ها ارتباط این سازه روان شناختی- دینی را با ناامیدی (خرمایی و فرمانی، ۱۳۹۳)، امید به زندگی (مرحمتی و خرمایی، ۱۳۹۷)، بهزیستی روان شناختی (مرحمتی و خرمایی، ۲۰۱۶)، رضایت زناشویی (فرمانی، خرمایی و دوکوهکی، ۱۳۹۳)، راهبردهای مقابله ای (کیهان فرد، ۱۳۸۹)، اهداف پیشرفت (آربزی و خرمایی، ۱۴۰۰) و اهمال کاری تحصیلی (خرمایی و آزادی ده بیدی، ۱۳۹۶) مورد بررسی قرار داده­اند.در مجموع صبر قابلیتی زیستی-روان شناختی و فضیلتی اخلاقی است که به وسیله باور های دینی و عوامل تاثیر گذار درونی و بیرونی جهت داده می شود. بنابراین می توان گفت که هر چند صبر قابلیتی سرشتی دارد لیکن به وسیله باور های اعتقادی و جهان بینی دینی که ریشه در وحی دارند، محتوی می گیرد (خرمایی و فرمانی، ۱۳۹۳). اما آنچه در این میان اهمیت دارد آن است که برای گسترش نظری و کاربردی این سازه، ساخت و تدوین ابزارهایی برای سنجش صبر ضرورتی اجتناب ناپذیر است. این ضرورت هنگامی بیشتر احساس می شود که حوزه مطالعه صبر بر روی کودکان و نوجوانان تمرکز می یابد. بنابراین، هدف این پژوهش تدوین مقیاسی برای سنجش صبر کودکان و نوجوانان بر اساس مدل پنج عاملی صبر و بررسی شاخص های روان سنجی این مقیاس بود.روش: این پژوهش از نوع توصیفی همبستگی است. جامعه آماری پژوهش حاضر دانش آموزان مقاطع ابتدایی، متوسطه اول و متوسطه دوم شهر شیراز بودند که از میان آن­ها تعداد ۸۴۵ دانش آموز به روش نمونه گیری تصادفی خوشه ای انتخاب شدند. مقیاس صبر کودکان و نوجوانان بر مبنای مقیاس صبر بزرگسالان (خرمایی و همکاران، ۱۳۹۳الف) تهیه شده است. به عبارت دیگر، همانند مقیاس صبر بزرگسالان (خرمایی و همکاران، ۱۳۹۳الف) مفاهیم کلیدی که کلیه آیات مرتبط با صبر در قرآن کریم بر آن تاکید داشته اند، مورد توجه قرار گرفت. سپس با توجه به این مفاهیم عباراتی تدوین گردید و نسخه نهایی این مقیاس در قالب ۳۳ گویه براساس مقیاس درجه بندی لیکرت از کاملا درست تا کاملا نادرست تنظیم شد که به سنجش پنج عامل استقامت، درنگ، متعالی شدن، شکیبایی و رضایت می­پردازد. لازم به ذکر است که در این مقیاس گویه های ۲، ۳، ۴، ۶، ۷، ۸، ۹، ۱۱، ۱۲، ۱۳، ۱۵، ۱۶، ۱۷، ۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۳، ۲۴، ۲۵، ۲۶، ۲۷، ۲۸، ۲۹، ۳۰، ۳۱، ۳۲ و ۳۳ نمره گذاری معکوس دارند. تجزیه و تحلیل داده های توصیفی پژوهش با استفاده از Spss-۲۱ بوده است و برای تعیین روایی از روش تحلیل عامل تاییدی در نرم افزار Amos-۲۱ استفاده شد. پایایی کل مقیاس و مولفه های آن نیز با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ به دست آمده است.نتایج: جدول ۱ توزیع گروه نمونه برحسب مقطع تحصیلی و جنسیت دانش­آموزان را نشان می­دهد. در جدول ۲ نیز اطلاعات توصیفی کل نمونه مشاهده می­شود. جدول ۱: توزیع گروه نمونه برحسب مقطع تحصیلی و جنسیت دانش آموزانمقطع تحصیلیدخترپسرکلابتدایی(%۱۸) ۱۵۱(%۱۶) ۱۳۵(%۳۴) ۲۸۶متوسطه اول(%۱۸) ۱۴۹(%۱۴) ۱۲۰(%۳۲) ۲۶۹متوسطه دوم(%۱۷) ۱۴۵(%۱۷) ۱۴۵(%۳۴) ۲۹۰کل(%۵۳) ۴۴۵(%۴۷) ۴۰۰(%۱۰۰) ۸۴۵ جدول ۲: اطلاعات توصیفی مربوط به مولفه ها و نمره کل مقیاس صبرمتغیر    میانگینانحراف استانداردحداکثر نمرهحداقل نمرهکجیکشیدگیدرنگ۳۲/۲۷۷۳/۷۵۰۱۰۱۲/۰-۴۸/۰-استقامت۶۹/۳۶۷۷/۷۵۰۱۲۴۰/۰-۴۶/۰-متعالی شدن۸۶/۲۳۳۰/۴۳۰۷۶۰/۰-۰۴/۰-شکیبایی۰۲/۹۲۶/۳۲۰۴۵۹/۰۰۵/۰رضایت۳۳/۱۰۸۸/۲۱۵۳۳۸/۰-۳۲/۰-صبر۱۷/۱۱۲۰۲/۱۸۱۶۱۶۳۱۲/۰-۳۷/۰- برای تعیین روایی مقیاس از روش تحلیل عاملی تاییدی استفاده شد. پیش از اجرای تحلیل عامل تاییدی مفروضه های این روش بررسی شدند و تمام مفروضه ها برقرار بودند. در ادامه، گویه های مقیاس در قالب مدل ۵ عاملی در نرم افزار ایموس ترسیم و بر روی نمونه ای از دانشجویان شامل ۸۴۵ نفر (۴۰۰ پسر و ۴۴۵ دختر) آزمون شد. شاخص های برازش مدل برای مدل محاسبه شد. نتایج تحلیل عاملی تاییدی نشان داد که مقیاس صبر با ۵ عامل استقامت (با بار عاملی ۴۲/۰ تا ۶۵/۰)، درنگ (با بار عاملی ۳۲/۰ تا ۶۶/۰)، متعالی شدن (با بار عاملی ۳۴/۰ تا ۷۴/۰)، شکیبایی (با بار عاملی ۳۶/۰ تا ۶۷/۰) و رضایت (با بار عاملی ۴۵/۰ تا ۷۷/۰) بارگذاری شد. شاخص های برازش مدل در جدول ۳ گزارش شده است.جدول ۳: شاخص های برازش مدلشاخصX۲/dfGFIAGFICFIIFIRMSEAPCLOSEمقدار۳۲/۲۹۲/۰۹۱/۰۹۰/۰۹۰/۰۰۴/۰۱مقادیر قابل قبول>۳<۹۰/۰<۹۰/۰<۹۰/۰<۹۰/۰>۰۸/۰<۰۵/۰ گویه­ها در تحلیل عاملی مرتبه اول روی پنج مولفه و مولفه ها در تحلیل عاملی مرتبه دوم روی یک عامل کلی بارگذاری شدند و کلیه ضرایب معنی دار بوده است. با توجه به نتایج پیشین، می­توان گفت که صبر دربرگیرنده پنج مولفه متعالی شدن، شکیبایی، رضایت، استقامت و درنگ است که در عین استقلال این پنج عامل بر روی عامل کلی صبر بارگذاری می شوند. همچنین پایایی مقیاس صبر از طریق آلفای کرونباخ محاسبه شده است. نتایج نشان می­دهند ضرایب به دست آمده برای مولفه­های متعالی شدن، شکیبایی، رضایت، استقامت، درنگ و کل مقیاس به ترتیب ۷۴/۰، ۶۲/۰، ۷۰/۰، ۸۰/۰، ۸۰/۰ و ۸۷/۰ به دست آمده است.بحث و نتیجه گیری: در پژوهش حاضر با استناد به مقیاس صبر بزرگسالان (خرمایی و همکاران، ۱۳۹۳) و با استفاده از مولفه های قرآنی و روایتی صبر مقیاسی جهت سنجش صبر کودکان و نوجوانان طراحی گردیده است. بدین صورت که آیات مرتبط با صبر در قرآن کریم و مفاهیم کلیدی این آیات استخراج شد. سپس با توجه به این مفاهیم عباراتی متناسب با گروه سنی کودک و نوجوان تدوین گردید. عبارات دارای مفاهیم مشابه حذف و نسخه نهایی این مقیاس در قالب ۳۳ گویه براساس مقیاس درجه بندی لیکرت از کاملا درست تا کاملا نادرست تنظیم شد. سپس دانش­آموزان مقاطع ابتدایی، متوسطه اول و متوسطه دوم به این مقیاس پاسخ دادند و ویژگی­های روان سنجی مقیاس مورد بررسی قرار گرفت.به طور کلی نتایج پژوهش حاضر نشان داد که مقیاس صبر کودکان و نوجوانان دارای روایی و پایایی مناسب است و می توان از آن به عنوان ابزاری روا و پایا جهت سنجش صبر کودکان و نوجوانان استفاده کرد. محققین این پژوهش پیشنهاد می­کنند که ویژگی های روان ‎سنجی این مقیاس در جمعیت­های مختلف کودکان و نوجوانان مورد بررسی قرار گیرد. ساخت ابزار خودگزارشی جهت سنجش صبر کودکان و نوجوانان در پژوهش حاضر با هدف پر کردن خلاء موجود در این زمینه و انجام پژوهش های گسترده و عمیق در حوزه­ی صبر کودکان و نوجوانان صورت گرفته است و به نظر می رسد که مقیاس ساخته شده در این پژوهش بتواند راهگشای پژوهش های عمیق تر در مورد روند تحولی صبر در سنین مختلف، تظاهرات مختلف صبر در زندگی کودکان و نوجوانان، ارتباط صبر با سایر متغیرهای روان شناختی و نهایتا تدوین روش­های مداخله­ای برای ارتقای صبر در این گروه سنی باشد.تقدیر و تشکر: از تمام افرادی که ما را در انجام و پیشبرد این پژوهش یاری نمودند، صمیمانه تقدیر و تشکر می شود.تعارض منافع: بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافعی ندارد.   Schnitker

کلیدواژه ها:

روان سنجی ، مقیاس ، صبر ، کودکان و نوجوانان