تحلیل مکانی-زمانی آلاینده های هوا در شهر تهران و ارتباط آن با فضای سبز شهری

آلودگی هوا به عنوان یکی از مهم ترین پیامدهای توسعه شهری، سبب بروز مشکلات عمده محیط زیستی به خصوص در کلان شهرها شده است. از طرفی فضای سبز شهری به عنوان یکی از عوامل تعدیل کننده آلودگی هوا، نقش مهمی در افزایش کیفیت محیط زیست شهری ایفا می کند. بر این اساس، در این پژوهش به تحلیل مکانی-زمانی آلاینده های هوا و ارتباط آن با فضای سبز شهری در کلان شهر تهران پرداخته شد. بدین منظور از تصاویر ماهواره ای سنتینل-۵ در سال ۱۴۰۳ برای پایش پنج آلاینده هوا (مونوکسید کربن، فرمالدهید، دی اکسید نیتروژن، ازن و دی اکسید گوگرد) در فصول مختلف استفاده شد. در ابتدا با استفاده از تکنیک خودهمبستگی فضایی تحلیل نواحی گرم و سرد به تحلیل مکانی-زمانی آلاینده های هوا در فصول مختلف سال پرداخته شد. در مرحله دوم با همپوشانی مکانی لایه حاصل از تحلیل نواحی گرم و سرد با لایه فضای سبز شهری، ارتباط مکانی هر یک از آلاینده ها با فضای سبز شهری در فصول مختلف مورد بررسی قرار گرفت. در مرحله سوم ارتباط بین آلاینده ها با فضای سبز شهری از لحاظ آماری مورد بررسی قرار گرفت و میزان همبستگی بین آن ها مورد بررسی قرار گرفت. در نهایت بر اساس میزان آلاینده ها و فضای سبز، نسبت به اولویت بندی توسعه فضای سبز شهری در هر یک از مناطق ۲۲ گانه اقدام شد. نتایج به دست آمده نشان داد، نواحی با آلودگی زیاد عمدتا در مناطق ۶، ۷ و ۸ واقع شده و مناطق ۲۱ و ۲۲ از آلودگی کمتری برخوردار می باشند. همچنین بین مناطق با میزان آلودگی زیاد و فضای سبز شهری از لحاظ مکانی ارتباط معکوس وجود دارد. این همپوشانی مکانی، در آلاینده های مونوکسید کربن، فرمالدهید، دی اکسید نیتروژن بیش از سایر آلاینده ها می باشد. یکی از علل اصلی این موضوع جذب مستقیم این آلاینده ها توسط پوشش گیاهی است، درصورتی که آلاینده های ازن و دی اکسید گوگرد جذب کمتری توسط گیاهان دارند. همچنین تولید ترکیبات آلی فرار توسط برخی از پوشش های گیاهی منجربه ایجاد واکنش های فتوشیمیایی و افزایش آلاینده ازن در جو می شود که این موضوع باعث همبستگی منفی کمتر این آلاینده با فضای سبز شهری شده است. بررسی آماری نتایج نشان داد بیشترین همبستگی منفی بین دی اکسید نیتروژن و فضای سبز شهری در فصل زمستان با ضریب همبستگی پیرسون ۳۲/۰- وجود دارد. با توجه به وارونگی دمایی در فصل زمستان و تجمع بیشتر آلاینده ها و نقش تعدیل کننده فضای سبز، بیشترین همبستگی منفی در فصل زمستان ایجاد شده است. از طرفی کاهش آلاینده ها در فصول گرم سال، به سبب کاهش مصرف سوخت مازوت در نیروگاه ها، وزش تندبادهای لحظه ای و بارش های بهاری، سبب همبستگی منفی کمتر بین فضای سبز و آلاینده ها در فصول بهار و تابستان شده است. بررسی مناطق مختلف از لحاظ نیاز به توسعه فضای سبز نشان داد منطقه ۷ از بیشترین و منطقه ۲۲ از کمترین اولویت برخوردار هستند. در نهایت می توان گفت توسعه فضای سبز شهری به خصوص با استفاده از گیاهان همیشه سبز می توان نقش مهمی را در کاهش آلاینده ها به خصوص در فصول سرد سال در مناطق با آلودگی زیاد و فضای سبز اندک ایفا کند.

کلیدواژه ها:

آلودگی هوا ، تهران ، خودهمبستگی فضایی ، سنتینل-۵ ، فضای سبز