شناسایی نشانگرهای عناصر اساسی برنامه درسی مبتنی بر حس حضور در محیط یادگیری آنلاین و اعتباربخشی آن

هدف: فناوری های نوین اطلاعاتی و ارتباطی در عصر حاضر موجب تغییرات و تحولات اساسی در نظام های آموزشی شده اند و شیوه های جدیدی را برای برقراری ارتباط بین اساتید و یادگیرندگان تحت عنوان آموزش آنلاین به وجود آورده اند. ازآنجایی که آموزش آنلاین به طور گسترده ای در حال استفاده است، ضرورت توجه به مسائل تخصصی این حوزه نسبتا جدید در طراحی و یا احتمالا اصلاح مجدد برنامه های درسی موجود بیش از گذشته احساس می گردد. یکی از این مسائل تخصصی توجه به حس حضور و روش های ایجاد آن است. لذا پژوهش حاضر باهدف شناسایی نشانگرهای عناصر اساسی برنامه درسی (هدف_محتوا_روش های تدریس و ارزشیابی) مبتنی بر حس حضور در محیط یادگیری آنلاین و اعتباربخشی آن ها انجام شد. مواد و روش ها: پژوهش حاضر ازنظر هدف، کاربردی و به لحاظ گردآوری داده ها، پژوهشی آمیخته است که با روش توصیفی_پیمایشی انجام شد. در انجام پژوهش ابتدا از روش کیفی و سپس از روش کمی بهره گرفته شد. مراحل انجام پژوهش در دو گام طراحی نشانگرهای عناصر چهارگانه برنامه درسی مبتنی بر حس حضور و اعتباربخشی انجام شده است. در گام طراحی نشانگرها با روشی کیفی ابتدا به بررسی محتوای اسناد و مدارک مرتبط با حس حضور پرداخته شد. سپس به منظور تکمیل نشانگرها، مصاحبه ای نیمه ساختاریافته با متخصصان انجام شد. در بررسی اسناد و مدارک، کلیه مقالات علمی _پژوهشی از سال ۲۰۰۸ تا ۲۰۲۴ به هردو زبان انگلیسی و فارسی موردبررسی قرار گرفتند. درمجموع ۲۵ سند بررسی شد. همچنین، مصاحبه های نیمه ساختاریافته پیرامون سوال اصلی پژوهش با ۱۴ نفر از متخصصان صاحب اثر(مقاله، کتاب، پایان نامه) که با نمونه گیری گلوله برفی (شبکه ای از متخصصان) انتخاب شدند، صورت گرفت. داده های حاصل از بررسی اسناد و مدارک و مصاحبه هم زمان مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفت و از طریق کدگذاری اشتراوس و کوربین(۱۹۹۸)، کدهای فرعی واصلی به دست آمد. در گام دوم، به منظور اعتباربخشی یافته های گام طراحی، چک لیستی بر مبنای داده های به دست آمده از بررسی اسناد و مدارک و مصاحبه تهیه شد و پس از تعیین روایی (محتوایی و صوری) و پایایی ( ضریب آلفای کرونباخ) در میان نمونه پژوهش توزیع گردید. نمونه مطالعه شامل ۱۹ نفر از اساتید و ۶۴ نفر از دانشجویان دانشگاه اصفهان بودند که با نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند. داده های این بخش از پژوهش باهدف اعتباربخشی، از طریق ضریب اعتبار توافقی بین ارزیابان (CVI) و با کمک نرم افزار SPSS مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفت. نمره ی ۸/۰ و بالاتر به عنوان معیار اعتباربخشی هریک از گویه های چک لیست قرار گرفت.بحث و نتیجه گیری: نتایج پژوهش نشان داد که عناصر برنامه درسی مبتنی بر حس حضور در تمام نشانگرها دارای اعتبار بالایی از منظر هردو گروه اساتید و یادگیرندگان (بالاتر از ۸/۰) است. به علاوه، یافته های پژوهش نشان داد که در هریک از عناصر چهارگانه برنامه درسی می توان از طریق توجه به یکسری از راهکار ها زمینه ی ایجاد حس حضور را به وجود آورد. در عنصر اهداف، طراحی اصولی اهداف، وضوح و شفافیت در بیان اهداف در قالب یک جلسه توجیهی، تعیین اهداف با کمک یادگیرندگان ازجمله نشانگرهای ایجاد حس حضور هستند. در عنصر محتوا، تولید محتوای چندرسانه ای، مدیریت بار شناختی در تولید محتوای الکترونیکی، توجه به نیازها و امکانات یادگیرندگان در انتخاب محتوا، افزایش کیفیت و دسترس پذیری محتوا، عینی سازی و متناسب سازی محتوا با امکانات محیط یادگیری آنلاین، از نشانگرهای ایجاد حس حضور هستند. در عنصر روش تدریس نیز خود افشاگری معلم، ایجاد صمیمیت با یادگیرندگان، پشتیبانی و حمایت از یادگیرندگان، ایجاد شرایط تسهیلگری و پایه ریزی آموزش بر پایه تعامل و گفتگو موثر در ایجاد حس حضور شناخته شدند. در بخش ارزشیابی، استفاده از تکنیک های ارزشیابی اعم از تکوینی، شفاهی، خودارزیابی و همتا سنجی، ارائه بازخوردهای به موقع، دقیق و توصیفی پیشنهاد شدند. شایسته است که اساتید از راهبردهای ارائه شده برای عملیاتی کردن حس حضور در آموزش آنلاین استفاده کنند و به تغییرات و تحولات اخیر در حوزه تکنولوژی آموزش توجه داشته باشند. همچنین تجدیدنظر و اصلاح مجدد برنامه های درسی آموزش عالی متناسب با نشانگرهای موردبحث در عناصر اساسی برنامه درسی مبتنی بر حس حضور به برنامه ریزان در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و نیز دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی پیشنهاد می شود.

کلیدواژه ها:

نشانگرهای عناصر برنامه درسی ، حس حضور ، محیط یادگیری آنلاین