بررسی نقش دفاتر توسعه محله ای شهر تهران در چارچوب حکمروایی بازآفرینی شهری

رشد فزاینده ابعاد شهرنشینی و شکل گیری مقیاس های جدیدی از رشد شهری در طی چند دهه اخیر موجب شده است که شهر و شهرسازی معاصر با چالش های نوینی مواجه گردد. به دلیل گستردگی ابعاد و تغییر در ماهیت مسائل شهری و پیچیدگی این مسائل جامع نگری و توجه به ابعاد و جنبه های مختلف مسئله به منظور حل پایدار آنها را اجتناب ناپذیر ساخته است. در این میان توجه و تاکید برنامه ریزی و مدیریت شهرها، بیش از هر زمان دیگری به سطوح پایین تر و ابعاد ملموس زندگی شهری متوجه شده است .(Friedman,1993) فرسودگی شهری یکی از این چالش های مهم می باشد به همین جهت نوسازی شهری برای تداوم زندگی شهری در مراکز شهر اجتناب ناپذیر است. با توجه به چرخه حیات محیط های ساخته شده که به طور کلی مراحل تولد، استفاده، پوسیدگی و مرگ می باشد؛ تقریبا می توان گفت نوسازی برای هر سکونتگاه انسانی شهری اجباری است (Adedeji and Arayela ,2018). بازآفرینی شهری معمولا به عنوان موثرترین رویکرد برای حل طیف گسترده ای از مشکلات شهری و ابداع راه حل های پایدار برای نگرانی های اجتماعی، اقتصادی، فیزیکی و زیست محیطی در شهرهای مدرن در نظر گرفته می شود .(Roberts et al,2017)استراتژی های بازآفرینی شهری باید از واقعیت های شهری یک مکان یا بافت خاص مشتق شوند. چنین استراتژی هایی باید مبتنی بر اصول حکمروایی شهری، اقدام مشارکتی و درک پویایی بازار باشد .(Boyle et al,2018)بازآفرینی شهری یک انتخاب استراتژیک مهم برای ارتقای توسعه شهری بوده که دارای ذینفعان متعدد با منافع مختلف، مانند دولت، شرکت ها، جوامع و ساکنان است که یک اقدام جمعی پیچیده است. بنابراین، چگونگی هماهنگ کردن خواسته های پیچیده ذینفعان مختلف در بازآفرینی شهری، بهبود کارایی پروژه های بازآفرینی شهری و اطمینان از پیشرفت منظم بازآفرینی شهری بسیار مهم است (Zhang et al,2021). تئوری های حکمروایی شهری بیش از فرآیندهای رسمی، سیاسی بر نتایج و تعامل عمومی-خصوصی در اجرای سیاست های رسمی (قانونی) تاکید دارند. تعامل عمومی و خصوصی برای مدیریت وظیفه حکمروایی است و ضروری تلقی می شود. با این حال، از آنجا که پیکربندی های مختلف فرآیند حکمروایی، مشارکت و نفوذ بازیگران متفاوتی را ارائه می دهد، باید به چارچوب اقتصادی، سیاسی و ایدئولوژیکی که این فرآیندها در آن تعبیه شده اند نیز توجه کرد. این نظام های ارزشی نهادهای حکمروایی شهری را تشکیل می دهند (Pierre,1999). اهداف اساسی حکمروایی شهری می تواند شامل طیف وسیعی از مسائل مانند مدیریت کاربری زمین، ارائه خدمات اساسی، تضمین دسترسی، تحرک و تضمین سلامت و ایمنی عمومی باشد. تنوع بازیگران حکمروایی و دستور کارها، پرداختن به مسائل شهری را پیچیده می کند، اما می تواند به عنوان فرصتی برای استفاده از مهارت ها و منابع اضافی از طریق فرآیندهای حکمروایی شهری مشارکتی که ذینفعان مختلف را برای توسعه و اجرای استراتژی های جامع تر و فراگیر تر گرد هم می آورد، دیده شود (Ammann and Forster ,2018). به دنبال جریان بازآفرینی بافت فرسوده در ایران، از اوایل دهه ی 80 رویکرد های نوسازی شهری به سمت رویکردی از پایین به بالا تغییر یافت همچنین استفاده از مشارکت بخش خصوصی ملاک عمل قرار گرفت . در راستای همین اهداف دفاتر تسهیل گری در برخی محله های دارای بافت فرسوده و ناکارآمد در شهر تهران ایجاد شدند . اوایل تا میانه دهه ی 90 این دفاتر با رویکرد مدیریت یکپارچه و عنوان دفاتر خدمات نوسازی فعالیت می کردند. ازآن جایی که تشکیل نهادهای های متناسب با وضعیت فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی یکی از ابزارهای قوی و موثر برای تسریع فرایند نوسازی در بافت های فرسوده می باشد (پوراحمد و همکاران،1394) از میانه دهه 90 تا کنون سازمان نوسازی شهر تهران، در قالب دفاتر توسعه ی محله ای با رویکردی کل نگر ، توسعه محله ای را در پهنه های سکونتی و بازآفرینی شهری در عرصه های ناکارآمد، مد نظر قرار داده وبا اقدامات پشتیبان از جمله اقدامات اجتماعی بستر ساز و به کارگیری کلیه ظرفیت های موجود ، هماهنگی های میان بخشی و مشی مشارکتی و همکارانه با عموم دخیلان، ارتقای کیفیت زندگی ساکنان را(در مجموع توسعه محلات دارای بافت فرسوده )، از طریق بهسازی، نوسازی و مقاوم سازی مسکن، تامین خدمات، افزایش کیفیت عرصه های عمومی و بهبود وضعیت اجتماعی و اقتصادی ساکنان محلات هدف، برنامه ریزی و اجرای آنها را پیگیری میکند . در حال حاضر، تعداد 43 دفتر توسعه محله در محدوده های فرسوده و ناکارآمد شهر تهران مستقر و مشغول به فعالیت هستند (مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران، 1401) . در سال 1397 در یک حرکت برنامه محور دفاتر توسعه محله ای موظف به تهیه سند توسعه محله برای محله های تحت پوشش خود شدند. این برنامه ها مبتنی بر شرایط ، ظرفیت ها و مسائل خاص هر محله تهیه شد . در واقع هر یک از این اسناد یک مسیر برای توسعه محلات شهر تهران بودند که دفاتر توسعه محله ای وظیفه پیگیری این اسناد را به عهده دارند . توسعه محله ای در برنامه سوم توسعه شهر تهران (1402-1398) برای نخستین بار جایگاه حقوقی یافته است . این دفاتر کلیه ساکنان محدوده های دارای بافت فرسوده و سکونتگاه های غیررسمی را در بر می گیرند و از سوی دیگر با نهادها و دستگاه های دولتی، عمومی و خصوصی مرتبط با بافت فرسوده و ناکارآمد شهری ارتباط یافته و در جهت هم افزایی اقدامات برنامه ریزی و فعالیت می کنند (سازمان نوسازی شهر تهران، 1401) . می توان گفت در دهه های اخیر سیاست های مدیریت بازآفرینی شهری در دنیا بر مفاهیمی نظیر مشارکت نهاد های محلی و به طور کلی حکمروایی بازآفرینی شهری در حرکت بوده اند. در ایران دفاتر توسعه محله ای به عنوان نهادی در خدمت مدیریت بازآفرینی بافت های فرسوده، یک نهاد واسط میان ارگان های بالا دست و ساکنان محله می باشند.

کلیدواژه ها:

دفاتر توسعه محله ای ، حکمروایی محلی ، مدیریت بازآفرینی شهری ، شهر تهران