تاریخ ادبیات حدیث قدسی تا سده 12ق

حدیث قدسی یکی از گونه های ویژه در میراث حدیثی مسلمانان است که در آن سخنی از جانب خداوند متعال به واسطه پیامبر اکرم صل الله علیه و آله و سلم نقل میگردد، بی آنکه در شمار قرآن کریم قرار گیرد. با وجود حضور این روایات در منابع متقدم، اصطلاح «حدیث قدسی» و نگارش آثار مستقل درباره آن، تنها از سده ششم هجری به بعد رواج یافت و در طول چند قرن، به تدریج به یک ژانر ادبی مستقل بدل شد. پرسشهای بنیادینی که در این زمینه مطرح است، آن است که چرا مسلمانان تا سده های نخست، این دسته از روایات را نه با عنوانی مستقل میشناختند و نه مجموعه ای اختصاصی درباره آن تدوین کردند؛ و چه عواملی موجب شد که از قرون میانی به بعد، هم اصطلاح حدیث قدسی پدید آید و هم تالیفات فراوانی درباره آن شکل گیرد. رساله حاضر با عنوان «تاریخ ادبیات حدیث قدسی تا سده 12ق» میکوشد با اتخاذ رویکرد «تاریخ ادبیات» و بهرهگیری از روش «گونه شناسی تاریخی»، روند پدیدآمدن و تحول این ژانر را بررسی کند. بدین منظور، نخستین مجموعه های مستقل حدیث قدسی شناسایی، طبقه بندی و تحلیل شده و سپس عوامل کلامی، عرفانی و اجتماعی موثر در پیدایش، استمرار و تحول آن تا سده دوازدهم قمری واکاوی میشود. فرضیه اصلی تحقیق این است که ظهور و گسترش ادبیات حدیث قدسی پاسخی به نیازهای معنوی و کلامی جدید در جوامع اسلامی بوده و جریانهای عرفانی و اخلاقی در استمرار و تنوعیابی آن نقشی اساسی ایفا کرده اند. اهمیت این پژوهش در آن است که برای نخستین بار، به ارائه یک دسته بندی منسجم و گونه شناسانه در کنار ارائه ماخذشناسی جامع از از این آثار میپردازد. دستاورد اصلی رساله، ارائه یک چارچوب تاریخی-انتقادی برای طبقهبندی آثار حدیث قدسی و تبیین تحولات سبکی و محتوایی آن است؛ چارچوبی که علاوه بر غنای مباحث علوم حدیث، به حوزه های تاریخ اندیشه اسلامی، عرفان پژوهی، فلسفه دین و مطالعات تطبیقی ادیان نیز چشم اندازه ای تازه ای میگشاید.

کلیدواژه ها:

حدیث قدسی ، تاریخ ادبیات ، تدوین حدیث ، کلام الهی ، گونه شناسی تاریخی.