فاعلیت الهی در رویارویی با شرور طبیعی، از دیدگاه ملاصدرا و الهی دانان پویشی

مسئله شر، کارزار مهمی برای ادیان توحیدی است؛ زیرا اگر خداوند علم بی کران، قدرت مطلق و خیرمحض است، چرا از پیدایش شرور در آفرینش خویش، جلوگیری نکرده است؟ الهی دانان پویشی با نفی فاعلیت تام، علم پیشین و قدرت مطلق الهی تلاش می کنند به این پرسش پاسخ دهند. به باور ایشان تنها فعل خداوند در عالم، قراردادن امکانات در موجودات و هدایت گری آنها به سوی نظم و هماهنگی و اهداف الهی است. اما موجودات برپایه خلاقیت و اختیار خود، مسیر فعلیتشان را انتخاب می کنند و خداوند توانایی الزام آنها را در جهت نظم و هماهنگی ندارد. اکنون اگر انتخاب موجودات به سویی که خداوند به آن ترغیب می کند، نباشد، شرور طبیعی در عالم به وجود می آید. لذا مسئولیت شرور طبیعی در عالم به عهده خداوند نیست و شرور منافی خیریت خداوند نیست. اما ملاصدرا با فرض علم پیشین و قدرت مطلق الهی، فاعلیت بالتجلی خداوند را اثبات کرده و شرور طبیعی را منافی خیریت و قدرت مطلق الهی نمی داند. او متعلق جعل را وجود دانسته و درنتیجه شرور که از سنخ امور عدمی هستند را متعلق جعل الهی نمی داند. همچنین شرور را لازمه ذاتی عالم طبیعت دانسته و بیان می کند نفی شرور از عالم طبیعت یا مستلزم اجتماع نقیضین است و یا مستلزم عدم عالم طبیعت. بنابراین شرور طبیعی لازمه عالم طبیعت است و منافاتی با فاعلیت تام و وجوب ذاتی خداوند ندارد. این نوشتار با روش تحلیلی- انتقادی دیدگاه الهی دانان پویشی را برپایه ناسازگاری درونی آن و نیزدیدگاه های صدرا نقد کرده و پاسخ ملاصدرا را سازگار با مبانی فلسفی او می داند.

کلیدواژه ها:

فاعلیت بالتجلی ، شرور طبیعی ، الهیات پویشی ، ملاصدرا ، قدرت مطلق