حاکمیت داده و حق مالکیت بر داده های تولیدشده توسط هوش مصنوعی:چالش های حقوقی و الزامات سایبری

تحولات پرشتاب فناوری های هوشمند و گسترش کاربست هوش مصنوعی در عرصه های گوناگون، پرسش های بنیادینی را در حوزه حقوق سایبری برانگیخته است. یکی از مهم ترین این پرسش ها به موضوع مالکیت داده های تولیدشده توسط سامانه های هوش مصنوعی بازمی گردد که نه تنها از حیث حقوق خصوصی بلکه از منظر حقوق عمومی و حاکمیت ملی نیز اهمیت دارد. پرسش اصلی این مقاله آن است که داده های تولیدشده توسط هوش مصنوعی در نظام حقوقی ایران چه جایگاهی دارند و چه چارچوبی برای تعیین مالکیت آن ها می توان ارائه داد. ضرورت و اهمیت این پژوهش از آنجا ناشی می شود که داده ها امروز به عنوان سرمایه های کلیدی اقتصاد دیجیتال، نقشی تعیین کننده در قدرت سیاسی و اقتصادی کشورها ایفا می کنند و فقدان چارچوب حقوقی شفاف می تواند منجر به تضییع حقوق کاربران، انحصارگرایی شرکت های بزرگ فناوری و تهدید حاکمیت ملی گردد. هدف اصلی مقاله تبیین مبانی حقوقی مالکیت داده های تولیدشده توسط هوش مصنوعی، تحلیل خلاهای موجود در قوانین ایران و ارائه پیشنهادهای اصلاحی در پرتو تجارب بین المللی است. روش پژوهش در این مقاله توصیفی–تحلیلی و تطبیقی بوده و بر مطالعه اسنادی و بررسی قوانین داخلی، آرای قضایی و اسناد بین المللی استوار است. یافته های پژوهش نشان می دهد که قوانین ایران از جمله قانون مدنی، قانون تجارت الکترونیکی و قانون جرایم رایانه ای هرچند به حمایت از داده ها پرداخته اند، اما نسبت به مالکیت داده های تولیدی توسط ماشین ها سکوت کرده اند. همچنین رویه قضایی ایران تجربه ای در این زمینه نداشته و تنها به اعتبار داده پیام ها به عنوان دلیل توجه داشته است. مقایسه تطبیقی نیز نشان داد که نظام های پیشرفته ای همچون اتحادیه اروپا، ایالات متحده و چین هرچند گام هایی در زمینه حمایت از داده ها برداشته اند، اما هنوز پاسخ قطعی به پرسش مالکیت داده های تولیدی ارائه نکرده اند. نوآوری مقاله حاضر در آن است که با رویکردی ترکیبی، پیشنهاد می کند مالکیت داده های تولیدی به صورت چندلایه و مشروط طراحی شود تا هم حقوق کاربران تضمین گردد، هم مسئولیت شرکت ها مشخص شود و هم حاکمیت داده در سطح ملی تقویت شود.

کلیدواژه ها:

حاکمیت داده ، هوش مصنوعی ، مالکیت داده ، حقوق سایبری ، مسئولیت مدنی