سیاست منطقه ای ایران در قفقاز جنوبی تعامل استراتژیک با روسیه و ترکیه و ممانعت از مداخله قدرتهای فرامنطقه ای

قفقاز جنوبی به عنوان یکی از مناطق ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیک مهم در شمال ایران از دیرباز کانون رقابت و همکاری میان قدرتهای منطقه ای و فرامنطقه ای بوده است. این منطقه با موقعیت راهبردی ویژه در اتصال آسیای میانه، خاورمیانه و اروپا برخورداری از منابع غنی، انرژی، مسیرهای ترانزیتی حیاتی و تنوع قومی فرهنگی جایگاهی کلیدی در امنیتی و اقتصادی اوراسیا دارد. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، جمهوری اسلامی ایران تلاش کرده است با بهره گیری از ظرفیتهای دیپلماتیک، اقتصادی و امنیتی، خود سیاست منطقه ای فعال و متوازنی را در قبال این حوزه اتخاذ کند. محور اصلی این سیاست تعامل استراتژیک با دو بازیگر کلیدی یعنی روسیه و ترکیه به منظور ایجاد توازن قوا و جلوگیری از شکل گیری ترتیبات امنیتی یا اقتصادی مغایر با منافع ملی ایران است. در کنار این تعامل، ایران همواره کوشیده است از نفوذ و مداخلات قدرتهای فرامنطقه ای نظیر ایالات متحده و سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) جلوگیری کند، زیرا حضور این بازیگران اغلب به تشدید تنشها، بی ثباتی سیاسی و گسترش شکافهای قومی و مذهبی در منطقه منجر شده است. این سیاست با هدف حفظ امنیت پیرامونی، جلوگیری از تغییرات ژئوپلیتیکی به زیان ایران و ارتقای همکاریهای دوجانبه و چندجانبه منطقه ای طراحی شده است. در این چارچوب، تهران با اتخاذ رویکردی مبتنی بر دیپلماسی فعال و مدیریت هوشمند بحرانها، به ویژه در مناقشه قره باغ، توانسته جایگاه خود را به عنوان یک بازیگر مسئولیت پذیر و ثبات آفرین تثبیت کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و در چارچوب نظری نظریه بازیها، ابعاد و پیامدهای این سیاست را بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد که رویکرد تعاملی و ممانعتی، ایران ضمن تقویت همگرایی با روسیه و ترکیه، به کاهش حضور و نفوذ بازیگران فرامنطقه ای و ارتقای امنیت جمعی در قفقاز جنوبی انجام شده است.

کلیدواژه ها:

سیاست منطقه ای ، ایران ، قفقاز جنوبی ، تعامل استراتژیک ، روسیه ، ترکیه