واکاوی ساختار علمی و روندهای پژوهشی پدافند غیرعامل: رویکردی کتاب سنجی به مطالعات فارسی

پدافند غیرعامل، به عنوان یکی از ابزارهای حیاتی در کاهش آسیب پذیری زیرساخت ها و جوامع انسانی در برابر تهدیدات طبیعی، انسانی و زیستی، جایگاه ویژه ای در برنامه ریزی های راهبردی دارد. سالانه مطالعات مختلفی در این حوزه انجام می گیرد که بررسی این مطالعات با روش های کتابسنجی ضروری است بنابراین، هدف این پژوهش شناسایی ساختار مفهومی مطالعات فارسی حوزه پدافند غیرعامل در پایگاه استنادی پایش علم و فناروی جهان اسلام (ISC) و شناسایی زیرحوزه ها و ابعاد مهم مفهوم پدافند غیرعامل است. در این مطالعه، ساختار علمی این حوزه از سال ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۲ بررسی شده و خوشه های اصلی پژوهشی، ابعاد مفهومی و موضوعات کلیدی هرخوشه شناسایی شده است. این پژوهش با بهره گیری از فنون کتاب سنجی و تحلیل هم رخدادی واژگان انجام شده است. تعداد ۶۱۵ مدرک از پایگاه (ISC) استخراج گردید تا روند پژوهش های مرتبط با پدافند غیرعامل را در بازه زمانی فوق شناسایی کند. تحلیل خوشه ای و نمودار راهبردی برای ترسیم ساختار مفهومی پژوهش ها و شناسایی زیرحوزه ها و روابط بین آن ها در این حوزه به کار گرفته شد. یافته های پژوهش نشان داد که ساختار مفهومی این حوزه از یازده خوشه بدین شرح تشکیل شده است: کلیات پدافند غیرعامل (۱)، برنامه ریزی شهری و پدافند غیرعامل (۲)، معماری شهری و پدافند غیرعامل (۳)، آسیب پذیری و پدافند غیرعامل (۴)، امنیت و پدافند غیرعامل (۵)، پدافند غیرعامل و مدیریت بحران (۶)، الگوهای پدافند عاملی (۷)، مراکز درمانی و پدافند غیرعامل (۸)، حوادث غیرمترقبه و پدافند غیرعامل (۹)، پدافند غیرعامل و فناوری اطلاعات و ارتباطات (۱۰) و مکان یابی و پدافند غیرعامل (۱۱). علاوه بر این، با تحلیل محتوای مقالات منتشر شده در طول ۱۹ سال، موضوعات نوظهور در حوزه پدافند غیرعامل شناسایی شدند. تحلیل محتوای مقالات نشان داد که حوزه پدافند غیرعامل به تدریج از مفاهیم بنیادین به سمت موضوعات پیچیده تر و بین رشته ای گرایش یافته است. این پژوهش می تواند به سیاست گذاران و پژوهشگران در تدوین برنامه های راهبردی و شناسایی شکاف های پژوهشی کمک کرده و مسیر پژوهش های آتی را روشن سازد.

کلیدواژه ها:

الگوهای پدافند عاملی ، پایگاه استنادی آی اس سی ، ترسیم نقشه علمی ، ساختار مفهومی پدافند غیرعامل ، مدیریت بحران