مقایسه ی کاربست انواع اسرائیلیات در تفاسیر روایی شیعه در پرتو تحلیل شرایط زمینه ای

در نگاه سطحی و ابتدایی به نظر می آید که مولفان تفاسیر روایی بدون هیچ اجتهادی، صرفا به گردآوری روایات که غالبا به طور مستقیم به بخشی از الفاظ و عبارات آیات اشاره دارد پرداخته اند. برخلاف این تصور، شواهد نشان می دهد که این مفسران هم چون سایر مفسران در راستای کشف مراد و مقصود آیات اجتهاد نموده و در قالب گزینش و چینش روایات به بیان دیدگاه های تفسیری خود پرداخته اند. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی از طریق تطبیق مشهورترین تفاسیر روایی شیعی، وجه تمایز آن ها در استفاده از انواع روایات اسرائیلی تبیین و عوامل اثرگذار بر آن واکاوی شده است. از برجسته ترین مصادیق تمایز این تفاسیر در مقوله ی یادشده، نقل روایات منافی با عصمت انبیاء در تفسیر قمی و در مقابل رویکرد انتقادی سایر مفسران به خصوص مولفان تفاسیر روایی متاخر شیعه؛ فیض کاشانی، حویزی و بحرانی در مواجهه با این روایات است. تمایل بحرانی برای تعمیم داستان های اسرائیلی به حوزه فضائل نگاری درباره امامان و شیعیان آن ها، از دیگر وجوه تمایز این تفاسیر است. توسعه و تساهل در معیارهای اعتبار روایات تفسیری، سیر تطور و تحول اندیشه ی کلامی شیعه در گذر زمان و تعمیم قاعده تسامح در ادله سنن به روایات فضائل ائمه از مهم ترین زمینه های اثرگذار بر چنین تمایزی هستند.

کلیدواژه ها:

تفاسیر روایی شیعه ، اسرائیلیات ، کلام شیعه ، عصمت انبیاء ، نقش مولف