سرمایه اجتماعی و عوامل تعیین کننده آن در شهر تهران

مقدمه: سرمایه اجتماعی از مفاهیم نوینی است که امروزه در بررسی­های اقتصادی و اجتماعی جوامع مدرن مطرح گردیده است. می­توان ادعا کرد سرمایه اجتماعی نقشی مهم­تر از سرمایه فیزیکی و انسانی دارد چرا که در غیاب آن سایر سرمایه­ها کارا نخواهد بود، بر خلاف کشورهای توسعه یافته، در کشورهای در حال توسعه از جمله ایران، سرمایه انسانی به­ویژه سرمایه اجتماعی مبهم باقی مانده است.با توجه به نقش کلیدی این سرمایه درتمام زمینه­ها و نگرش­های مختلف نسبت به آن در تمام جنبه­های زندگی که افزایش پژوهش­های مرتبط با این مهم حاکی از این جایگاه می­باشد و علاوه بر آن با توجه به تناقض در مطالعات قبلی، در این تحقیق ما بر آنیم که در ابتدا به بررسی و سنجش سرمایه اجتماعی در اولین کلانشهر یعنی شهر تهران پرداخته و با بهره­گیری از مدل­های نظری به تعبیر این مهم بپردازیم عمده­ترین عوامل موثر بر آن کدامند تا بتوان از نتایج حاصل از این بررسی به­منظور سنجش سرمایه اجتماعی و روند تغییرات آن در ایران بهره برد.مواد و روش­ها: روش تحقیق از نوع پیمایشی و از نظر زمانی در یک مقطع زمانی انجام می­گیرد. واحد تحقیق فرد از خانوار می­باشد. جمعیت مورد مطالعه، جمعیت ساکن در مناطق ۲۲ گانه شهر تهران می­باشند که اطلاعات دموگرافیک و شغل و تحصیلات و درآمد و اطلاعات سرمایه اجتماعی شامل مشارکت­های داوطلبانه، فعالیت دسته جمعی، اعتماد، احساس تعلق و پای­بندی به ارزش­ها در ۲۲۳۰۰ نفر توسط ۲ پرسش­نامه جداگانه طی طرح بررسی سنجش نابرابری­ها در شهر تهران URBAN-HEART)) جمع­آوری شده است.یافته­ها: سطوح مختلف سرمایه اجتماعی در مناطق مختلف شهر تهران مقدارهای مختلفی را به خود اختصاص داد تمام مولفه­های اندازه­گیری شده سرمایه اجتماعی در دو جنس اختلاف معناداری را از لحاظ آماری نشان داد، هم­چنین غیر از فعالیت دسته­جمعی، سایر شاخص­های سرمایه اجتماعی در گروه­های مختلف سنی تفاوت مثبت معنادار آماری را نشان داد. همه متغیرهای سرمایه اجتماعی با هزینه­های مصرفی خانوار ارتباط مثبت معناداری را نشان داد. در این مطالعه تمام مولفه­های سرمایه اجتماعی به جز مشارکت در فعالیت­های داوطلبانه با وضعیت تاهل ساکنان شهر اختلاف معناداری را نشان داد. غیر از فعالیت دسته جمعی، سایر شاخص­های سرمایه اجتماعی در گروه­های مختلف بر حسب تحصیلات در تفاوت مثبت معنادار آماری را نشان داد. وضعیت اشتغال، مالکیت منزل مسکونی، بعد خانوار، مدت اقامت در منزل مسکونی از سایر عوامل موثر بر برخی مولفه­های سرمایه اجتماعی بودند.نتیجه­گیری: عوامل مختلف دموگرافیک، تاثیرات مختلفی را به­صورت مثبت یا منفی در مولفه­های مختلف سرمایه اجتماعی از خود بروز دادند. در نهایت نمی­توان از اثر تجمعی عوامل چندگانه بر عناصر مفهومی سرمایه اجتماعی غافل شد، پس انتظار می­رود به­دنبال بهبود عوامل موثر قابل تعدیل، نظیر وضعیت اقتصادی، تحصیلات، نقش سایر عوامل نظیر نسل و جنسیت را در جهت اثرگذاری مثبت روی این سرمایه عظیم انسانی را تحت­الشعاع قرار داد.مقدمه: سرمایه اجتماعی از مفاهیم نوینی است که امروزه در بررسی­های اقتصادی و اجتماعی جوامع مدرن مطرح گردیده است. می­توان ادعا کرد سرمایه اجتماعی نقشی مهم­تر از سرمایه فیزیکی و انسانی دارد چرا که در غیاب آن سایر سرمایه­ها کارا نخواهد بود، بر خلاف کشورهای توسعه یافته، در کشورهای در حال توسعه از جمله ایران، سرمایه انسانی به­ویژه سرمایه اجتماعی مبهم باقی مانده است. با توجه به نقش کلیدی این سرمایه درتمام زمینه­ها و نگرش­های مختلف نسبت به آن در تمام جنبه­های زندگی که افزایش پژوهش­های مرتبط با این مهم حاکی از این جایگاه می­باشد و علاوه بر آن با توجه به تناقض در مطالعات قبلی، در این تحقیق ما بر آنیم که در ابتدا به بررسی و سنجش سرمایه اجتماعی در اولین کلانشهر یعنی شهر تهران پرداخته و با بهره­گیری از مدل­های نظری به تعبیر این مهم بپردازیم عمده­ترین عوامل موثر بر آن کدامند تا بتوان از نتایج حاصل از این بررسی به­منظور سنجش سرمایه اجتماعی و روند تغییرات آن در ایران بهره برد. مواد و روش­ها: روش تحقیق از نوع پیمایشی و از نظر زمانی در یک مقطع زمانی انجام می­گیرد. واحد تحقیق فرد از خانوار می­باشد. جمعیت مورد مطالعه، جمعیت ساکن در مناطق ۲۲ گانه شهر تهران می­باشند که اطلاعات دموگرافیک و شغل و تحصیلات و درآمد و اطلاعات سرمایه اجتماعی شامل مشارکت­های داوطلبانه، فعالیت دسته جمعی، اعتماد، احساس تعلق و پای­بندی به ارزش­ها در ۲۲۳۰۰ نفر توسط ۲ پرسش­نامه جداگانه طی طرح بررسی سنجش نابرابری­ها در شهر تهران URBAN-HEART)) جمع­آوری شده است. یافته­ها: سطوح مختلف سرمایه اجتماعی در مناطق مختلف شهر تهران مقدارهای مختلفی را به خود اختصاص داد تمام مولفه­های اندازه­گیری شده سرمایه اجتماعی در دو جنس اختلاف معناداری را از لحاظ آماری نشان داد، هم­چنین غیر از فعالیت دسته­جمعی، سایر شاخص­های سرمایه اجتماعی در گروه­های مختلف سنی تفاوت مثبت معنادار آماری را نشان داد. همه متغیرهای سرمایه اجتماعی با هزینه­های مصرفی خانوار ارتباط مثبت معناداری را نشان داد. در این مطالعه تمام مولفه­های سرمایه اجتماعی به جز مشارکت در فعالیت­های داوطلبانه با وضعیت تاهل ساکنان شهر اختلاف معناداری را نشان داد. غیر از فعالیت دسته جمعی، سایر شاخص­های سرمایه اجتماعی در گروه­های مختلف بر حسب تحصیلات در تفاوت مثبت معنادار آماری را نشان داد. وضعیت اشتغال، مالکیت منزل مسکونی، بعد خانوار، مدت اقامت در منزل مسکونی از سایر عوامل موثر بر برخی مولفه­های سرمایه اجتماعی بودند. نتیجه­گیری: عوامل مختلف دموگرافیک، تاثیرات مختلفی را به­صورت مثبت یا منفی در مولفه­های مختلف سرمایه اجتماعی از خود بروز دادند. در نهایت نمی­توان از اثر تجمعی عوامل چندگانه بر عناصر مفهومی سرمایه اجتماعی غافل شد، پس انتظار می­رود به­دنبال بهبود عوامل موثر قابل تعدیل، نظیر وضعیت اقتصادی، تحصیلات، نقش سایر عوامل نظیر نسل و جنسیت را در جهت اثرگذاری مثبت روی این سرمایه عظیم انسانی را تحت­الشعاع قرار داد.

کلیدواژه ها:

سرمایه اجتماعی ، بررسی عدالت در شهر تهران ، مشارکت داوطلبانه ، فعالیت دسته جمعی ، اعتماد اجتماعی ، احساس تعلق ، پای بندی به ارزش ها