مرزهای مفهومی خودشفقتی در قرآن کریم با رویکردی به روان شناسی

خودشفقتی یا مهربانی با خویشتن فضیلتی اخلاقی در قرآن کریم و در روان­شناسی، یک سازه مثبت بنیادین به شمار می آید. تاکید بر پذیرش خود، عبور از شکست ها بدون انزوا و سرزنش افراطی خویشتن اگر دقیق و صحیح فهم نشود، می تواند این فضیلت نیکو را به برخی ویژگی های ناشایست اخلاقی و روان­شناختی مشتبه سازد. مسئله پژوهش حاضر استخراج مفاهیم قابل خلط با خودشفقتی در قرآن و روان ­شناسی و تبیین تمایزات میان آن­ هاست. به این منظور، در مرحله نخست، آیات ناظر به هرگونه تعامل با خود استخراج شده و موارد دارای دو شرط اشتراک ضمنی با خودشفقتی و مذموم بودن اخلاقی، در دامنه تحلیل قرار گرفت. در مرحله دوم، موارد یادشده در دو حیطه قرآنی و روان­ شناختی تبیین شده و تمایزات آن­ها با «شفقت بر خود» تحلیل شد. حاصل پژوهش، دستیابی به دو رذیله عمده قابل خلط با خودشفقتی بود که عبارت­ اند از: تکبر (با شبکه مفاهیم خودشیفتگی، خودپرستی و خودخواهی) و خودفریبی که هر دو به­ رغم شباهت سطحی با خودشفقتی، تمایز جدی با آن دارند. اما عزت­ نفس که از دیدگاه برخی روان­ شناسان در تقابل با خودشفقتی مطرح شده، در گفتمان قرآنی، با آن هم ­سو و قابل جمع شناخته شد.

کلیدواژه ها:

خودشفقتی ، اخلاق قرآنی ، خودمهرورزی ، خودفریبی ، عزت نفس ، تکبر