تاثیر مصحف ابن مسعود بر شکل گیری آرای نحوی کوفیان؛ بررسی موردی ابداعات نحوی فراء در معانی القرآن

هدف: پژوهش حاضر به بررسی تاثیر مصحف عبدالله بن مسعود بر شکل گیری آراء نحوی مکتب کوفه، با تمرکز بر ابداعات نحوی فراء (م. ۲۰۷ق) در کتاب معانی القرآن می پردازد. اهمیت این موضوع در آن است که قرائات غیررسمی و مصاحف پیشاعثمانی، به ویژه مصحف ابن مسعود، نقشی کلیدی در تمایز دیدگاه های نحوی کوفیان از بصریان ایفا کرده است.روش: این تحقیق با رویکرد اسنادی تطبیقی و تحلیل محتوای کیفی انجام شد. داده ها از کتاب معانی القرآن فراء استخراج گردید و بیش از ۴۰۰ ارجاع مستقیم او به مصحف ابن مسعود مورد بررسی قرار گرفت. سپس قواعد نحوی برگرفته از این قرائت ها شناسایی و با دیدگاه های مکتب بصره مقایسه شد.یافته ها: نتایج نشان داد که فراء با استناد به قرائت ابن مسعود، چندین قاعده متمایز نحوی را تاسیس یا تقویت کرده است؛ از جمله: «زائده انگاری واو عاطفه (واو مقحمه)»، «یکسان پنداری مدلول حرف جر علی با باء و لام»، «جواز اضافه الشیء الی نفسه»، «قاعده نصب بر اساس مدح یا ذم در حالت نکره»، و «انشعاب کلا و کلتا از واژه کل». نمونه بارز آن تحلیل فراء از آیات قرآن در پرتو قرائت ابن مسعود، مانند واو زائده در آیات زمر ۷۳ و انبیاء ۹۷ است. این نوآوری ها نه تنها در آثار کوفیان تثبیت شد بلکه در مباحث تفسیری نیز تاثیر گذاشت.نتیجه گیری: مصحف ابن مسعود در تکوین نحو کوفی و به ویژه در آرای فراء، نقشی بنیادین ایفا کرده است. این مصحف به فراء امکان داد تا قواعد نوینی ارائه دهد که تفاوت های چشمگیری با مکتب بصره داشت و نشان دهنده اتکای کوفیان بر قرائات غیررسمی برای بازسازی نحو عربی است. پژوهش حاضر بر اهمیت مصاحف غیررسمی در تحول علوم زبانی اسلامی تاکید دارد و پیشنهاد می کند که مطالعات آینده به بررسی تاثیرات بلندمدت مصحف ابن مسعود در نحو و زبان شناسی عربی پس از عصر فراء بپردازند.

کلیدواژه ها:

مصحف ابن مسعود ، مکتب کوفه ، فراء ، معانی القرآن ، نحو عربی