مفهوم سازی سرزندگی در مقیاس فضای شهری؛ تدوین یک مدل مفهومی پویا

مقدمه: فقدان «سرزندگی» نوعی فقر است که توسعه ی پایدار را تهدید می کند. بر این اساس، امروزه خلق و ارتقای «سرزندگی»، به عنوان یکی از مهمترین اهداف برنامه های توسعه ی شهری دنبال می شود. این در حالی است که «سرزندگی شهری» در عرصه ی نظری به گونه ای مناسب مفهوم سازی نشده و یک مدل نظری ساختارمند و یکپارچه در ارتباط با آن به ویژه در مقیاس فضاهای شهری(به عنوان مهمترین کانون های تبلور سرزندگی شهری) تدوین نگردیده است. در عرصه ی داخلی نیز، با وجود انجام پژوهش های متعدد، به دلایلی از جمله کمی نگری بیشتر این پژوهش ها و عدم درک یا پذیرش سرزندگی به مثابه ی «یک کل» شکاف نظری مورد اشاره پابرجا است. بر این اساس، ضرورت تبیین سرزندگی بر مبنای یک لنز نظری «کل نگر» و مفهوم سازی مناسب آن بیش از پیش احساس می شود.روش پژوهش: پژوهش پیش رو با هدف مفهوم سازی سرزندگی در مقیاس فضای شهری، طی مطالعه ای نظری-بنیادی و بر مبنای روش تحلیل محتوای متون، به گونه ای ساختارمند به بررسی ادبیات نظری جهانی می پردازد و بر این مبنا، «ابعاد»، «معیارها» و «شاخص ها»ی سرزندگی شهری را در قالب یک مدل مفهومی تبیین می کند. نتایج و بحث: سرزندگی در مقیاس فضای شهری را در قالب یک «مدل پویای سه سطحی»، می توان مفهوم سازی کرد. سطح اول دربردارنده ی ۳ بعد «کالبدی-محیطی»، «عملکردی-مدیریتی» و «ادراکی-معنایی»، سطح دوم شامل ۱۵ معیار و سطح سوم مشتمل بر ۵۵ شاخص(با قابلیت کمی سازی به-منظور سنجش سرزندگی) به همراه «شاخص های زمینه ای» می باشد. همچنین پویایی مدل پیشنهادی برمبنای توجه به عنصر «زمان» تعریف می گردد.نتیجه گیری: بر مبنای یافته ها، هفت عامل کلیدی در تبیین سرزندگی شهری نقش دارند: ۱) حرکت و پویایی، ۲) رویدادها، ۳) زمینه ای برای بروز، ۴) حضورپذیری، ۵) تنوع فعالیت ها، ۶) انرژی شهر، ۷) زندگی فعال خیابانی. آفرینش سرزندگی شهری نیز در گرو توجه به دیالکتیک و رابطه ی میان سه عنصر «انسان»، «فضا» و «فعالیت» می باشد. سرزندگی شهری، بر اساس مدل مفهومی پیشنهادی، دربردارنده ی «مجموعه ای از عوامل متعدد و به هم-مرتبط» است. به بیان دیگر ، سرزندگی چتر جامعیتش را بر تمامی کیفیت های مرتبط با یک فضای شهری اعم از کالبدی، عملکردی و معنایی می گستراند. بر این اساس ضروری است از آن تحت عنوان «فرامفهوم» یا «مفهوم فراگیر» یاد شود. این «دیدگاه کل نگر» نسبت به سرزندگی شهری می تواند ابهامات و آشفتگی های نظری پیرامون آن را تحدید کرده و به انسجام بخشی مبانی نظری آن کمک نماید.

کلیدواژه ها:

سرزندگی ، سرزندگی شهری ، مفهوم سازی ، مدل مفهومی پویا ، پژوهش کیفی