درآمدی مقایسه ای بر ساختارهای بلاغی تقدیم و تاخیر در ادبیات و خوشنویسی

تقدیم و تاخیر، یکی از مهم­ترین مفاهیم بیناهنری است که در ساختار آفرینش­های گوناگون هنری، حضوری انسجام­بخش، نظم­آفرین و خیال­انگیز دارد. در ادبیات، اصطلاح تقدیم و تاخیر و کارکردهای دستورمندسازانه و زیبایی­شناسانه آن نزد اهل سخن، شناخته شده است و از گذشته­های دور، بزرگانی چون عبدالقاهر جرجانی در فصولی جداگانه بدان پرداخته­اند. اما در خوشنویسی، به رغم کاربرد گسترده و اهمیت بسیار، همانند دیگر شگردهای بلاغی خوشنویسانه، بی­نام و نشان مانده و در رساله­ها از آن سخنی نرفته­ است. پژوهش حاضر به شیوه توصیفی_تحلیلی، برای نخستین بار با آشکاره کردن وجود دو دستگاه «فصاحت» و «بلاغت» در خوشنویسی و نقش آن در ایجاد نظم نخستین و ثانوی سازه­ها و حرکت اجزا از جایگاه­های ترتیبی به جایگاه­های ترجیحی بر مبنای دلالت­های «قراردادی» و «سیاقی»، به تبیین برهم­کنش­های میان­سازه­ای در دو نظام متنی خط و زبان و آشکار کردن پنهان­ترین پیوندهای ساختاری ادبیات و خوشنویسی در قلمرو گسترده تقدیم و تاخیر پرداخته است. بر اساس نتایج این پژوهش، خط و زبان، ماهیتی تطبیق­پذیر دارند و اجزای آن­ها در دستگاهی درون­زا و دینامیک­ به هنگام آفرینش­های خوشنویسانه و ادبی، امکان ترمیم، نوزایی و تجدیدپذیری را در خود فراهم می­کنند. این امکانات، از راه فرایندهایی چون تقدیم و تاخیر به ساختار آثار خوشنویسی و ادبی راه یافته و به آن­ها قابلیت سامان­یابی در دو دستگاه فصاحت و بلاغت را می­دهند.

کلیدواژه ها:

ادبیات ، خوشنویسی ، تقدیم و تاخیر ، فصاحت و بلاغت ، پیوندهای ساختاری