بررسی نماد ماه در معماری مساجد ایران

هلال که به آن برن، ماه نو یا ماهچه نیز گفته می شود، در هنر و نشان گذاری بیشتر شکل به دست آمده از جداکردن یک دایره از یک صفحه گرد است که شکل باقی مانده، دو کمان دایره ای با شعاع های متفاوت است که همدیگر را در دو نقطه قطع می کنند. این نماد هلال که پیش از قرن ۱۵ میلادی کمتر سابقه استفاده دارد؛ یکی از نمادهای اسلام به شمار می آید که احتمالا به جهت مقابله با نماد صلیب مسیحیان در جنگ های صلیبی، شکل و انسجام گرفته است. بیشتر کارکرد این نماد اسلام، در مناطق ترکیه، سوریه و ایران امروزی گزارش شده است.این مقاله با رویکرد نشانه شناسانه به بررسی نقش و معنای نماد ماه در معماری مساجد ایران می پردازد. نماد ماه، به ویژه در قالب هلال، طاق های نیم دایره و تزیینات سقفی، یکی از عناصر بصری رایج در معماری اسلامی است که افزون بر زیبایی شناسی، حامل دلالت های فرهنگی و معنوی عمیقی است. در این پژوهش، با بررسی نمونه هایی همچون (مسجد جامع قشم، مسجد برخ، مسجد جامع بستک، مسجد امام حسین (ع) و مسجد شیخ لطف الله)، تلاش شده است تا ضمن توصیف فرم های معمارانه، کارکردهای معنایی و دینی این نماد نیز تحلیل شود. یافته ها نشان می دهد که نماد ماه نه تنها به تقویت جلوه بصری و قدسی بنا می انجامد، بلکه به عنوان زبانی بصری برای انتقال مفاهیم دینی، نظیر زمان عبادی، نظم کیهانی و ارتباط انسان با عالم غیب عمل می کند. بدین ترتیب، استفاده هوشمندانه از این نماد در معماری مساجد ایرانی، به خلق فضاهایی معنوی، الهام بخش و واجد معناهای عمیق دینی یاری رسانده است.

کلیدواژه ها:

نماد ، معماری مسجد ، نقش ماه ، نشانه شناسی