پیدایش مکتب خوشنویسی عثمانی

هنر خوشنویسی اسلامی پس از گذشت حدود سه قرن از صدر، اسلام نخستین بار توسط ابوعلی محمد بن علی بن حسین بن عبدالله بغدادی مشهور به «ابن مقله» مقتول به سال ۳۲۸ ق./ ۹۴۰ م. وزیر ایرانی تبار المقتدر بالله خلیفه عباسی قاعده مند گردید و همو بود که اقلام» سته یا خطوط ششگانه شامل، محقق، ریحان ثلث، نسخ، توقیع و رقاع را از خط کوفی استخراج نمود یک سده پس از او ابوالحسن علاءالدین علی بن هلال مشهور به ابن هلال» یا «ابن بواب» (درگذشته ۴۲۳ ق./ ۱۰۳۱م کار وی را ادامه داد و سرانجام قبله الکتاب جمال الدین ابوالدر یاقوت المستعصمی (درگذشته ۶۹۸ ق./ ۱۲۹۸م.) که در اواخر عهد خلافت عباسیان در بغداد ظهور کرد توانست با قط محرف در قلم، انقلاب بزرگی در خوشنویسی پدید آورد یاقوت همچنین اقلام سته را که ابن مقله ابداع کرده بود، از نو بازنویسی کرد و قواعد آنها را بازتعریف نمود. در اوایل سده هفتم، هجری جهان اسلام با یورش سراسری مهاجمان وحشی و خونخوار مغول روبرو شده بود و مغولان، پس از تسلط بر گستره وسیعی از شهرها و بلاد، مختلف خلافت عباسی را برانداختند بغداد کم کم جایگاه خود به عنوان مرکز هنر اسلامی را که برای پنج قرن مداوم در اختیار داشت از دست داد و آن را به قاهره که در آن روزگار با تغییرات گسترده جهان اسلام در حال رشد و نما، بود واگذاشت پس از درگذشت یاقوت در همین اوان شاگردان وی در ایران و عراق پراکنده شدند و به تعلیم و رواج شیوه او پرداختند از میان شاگردان هفتگانه یاقوت که در منابع گوناگون ذکر شده اند مبارکشاه قطب در گذشته حدود ۷۶۰ ق. (۱۳۵۸م.) احمد سهروردی در گذشته) ۴۱ ق./ ۱۳۴۰ م.) و عبدالله صیرفی (درگذشته حدود ۷۴۷ ق./ ۱۳۴۶م.) و یوسف مشهدی درگذشته حدود ۷۰۰ ق./ ۱۳۰۰ م.) ایرانی بوده و یا دست کم تبار ایرانی داشته اند. ترکان هنر را همچون دین از ایرانیان آموختند و از فرهنگ ایران بسیار تاثیر پذیرفتند این تاثیر را به شکل بارزی میتوان در ادبیات و زبان آنان مشاهده کرد کثرت واژه های فارسی که هنوز هم در زبان مردم ترکیه رایجند، شاهدی بر این مدعاست که از موضوع سخن ما خارج است. شاید نخستین بارقه های فرهنگ ایرانی در عثمانی را باید در روز ۲۹ ماه مه ۱۴۵۳ م. ۸۵۷ ق. جستجو کرد که محمد فاتح پس از ۵۳ روز محاصره قسطنطنیه را فتح نمود و امپراتوری روم شرقی را برانداخت؛ در این روز پس از آن که قسطنطنیه با خونریزی و کشتاری سهمگین گشوده شد و سپاه قدرتمند ترکان وارد شهر گردید سلطان عثمانی در حالی که این بیت فارسی را زیر لب زمزمه میکرد پا به کلیسای ایاصوفیا نهاد بوم نوبت میزند بر طارم افراسیاب پرده داری میکند در قصر قیصر عنکبوت. نه فقط فاتح بلکه جانشینان پس از وی نیز به زبان فارسی و فرهنگ و هنر ایرانی به شدت علاقمند بودند. در این دوره زبان فارسی تا سده ۱۷م که ترکی جایگزین آن شد در دربار عثمانی رایج بود و هنر ایرانی مورد علاقه و توجه سلاطین عثمانی قرار داشت ،معماری کاشی سازی نساجی فرش بافی و به ویژه هنرهای تزئینی و کتاب آرایی همچون خوشنویسی تذهیب، نگارگری و تجلید در عثمانی به شدت تحت تاثیر هنر ایران بوده و در آغاز به عنوان یک عنصر اصلی برای رشد و گسترش آنها مورد توجه بود با تقلید مستقیم یا غیر مستقیم از آثار هنری ایران بود که ترکان توانستند بخش عمده ای از بنای بزرگ هنر خود را بر شالوده هنر ایران استوار سازند. البته عوامل گوناگونی بر این امر تاثیر داشته و شرایط سیاسی، تاریخی دینی و اجتماعی بستر آن را در طول زمان فراهم آورده اند بدیهی و واضح است که قصد ما در این مقاله این نیست که هنر خوشنویسی ترکی را صد در صد و کامل محصول هنر خوشنویسی ایران بدانیم و منکر تلاش و استعدادهای درخشان هنرمندانی شویم که این هنر را در حدود شش سده پرورده و پدید آوردهاند؛ بلکه هدف آن است تا نقش هنر و هنرمندان ایران را که به هر نحو در تکوین و پیدایش هنر خوشنویسی عثمانی نقش داشته اند، مطالعه کنیم.

کلیدواژه ها:

خوشنویسی ایران ، عثمانی اهل ، حرف اقلام سته ، نستعلیق