تحلیل محتوای نهج البلاغه به منظور دست یابی به درون مایه های متناسب با معیارهای فبک برای داستانهای فکری

برنامه «فلسفه برای کودکان در سال ۱۹۷۰ توسط پرفسور متیو لیپمن به دنبال چاره جویی برای ضعف قدرت استدلال و تمیز و داوری دانشجویان مطرح شد. او معتقد بود برای جبران این ضعف باید اقدام به آموزش تفکر انتقادی در سنین بین یازده تا دوازده سالگی کرد و برای اینکه این آموزش قابل فهم و مخاطب پسند و جذاب باشد باید از داستان هایی استفاده کرد که در آنها کودکان در حال اکتشاف منطقی هستند. این برنامه به کودک کمک میکند تا با کشف معانی، به اصلاح دیدگاهها، روشها، بینش و رفتار خود بپردازد و این مهم از طریق گفتگو و تحقیق در حلقه کندوکاو و با ارائه محرکی که غالبا از جنس داستان است محقق میشود. داستان های فکری در حلقه کندوکاو از جایگاه و اهمیت ویژه ای برخوردار هستند؛ زیرا اگر داستانها از غنای ادبی و فلسفی لازم برخوردار نباشند به تبع آن استدلال مفهوم سازی و کشف معانی که از اهداف برنامه است محقق نخواهد شد و یا تحریک تفکر که کارکرد اصلی داستان در این برنامه است اتفاق نمی افتد. تعداد زیادی از داستانهای مورد استفاده در برنامه «فبک» ترجمه کتابهایی است که متناسب با ارزشهای فرهنگی و مذهبی و نیازهای کودکان غربی تالیف شده اند؛ لذا جای خالی کتابهای تالیفی متناسب با نیازهای کودکان ایرانی و متناسب با فرهنگ ایرانی و اسلامی در این برنامه کاملا محسوس است. برای تالیف این داستانها میتوان از منابع کهن ادبی و دینی وام گرفت، کما اینکه چندین کتاب برگرفته از منابع کهن ادبی تالیف شده است؛ از جمله داستانهای فکری برای کودکان ایرانی و کتابهای بند انگشتی داستانهای کلیله و دمنه) با این همه تاکنون هیچ تلاشی برای تالیف داستانهای فکری متناسب با معیارهای «فبک با استفاده از منابع دینی صورت نگرفته است و این در حالی است که تالیف داستانهای فکری برگرفته از منابع اصیل دینی از اقدامات ضروری در بومی سازی علوم تربیتی جدید محسوب میشود. توجه به این ضرورت نگارنده را به این سمت کشاند تا به دنبال مسیری روشمند برای تالیف داستانهای فکری برخاسته از محتوای معارف دین اسلام و بر پایه فرهنگ ایرانی – اسلامی باشد و از آنجا که در بین متون دینی و روایی کتاب گرانسنگ نهج البلاغه طیف وسیعی از مفاهیم کلی و دقیق انسانی و فلسفی را در قالب روشهای منطقی و استدلالی و به صورت ساده و قابل فهم ارائه میدهد این کتاب را به عنوان متن مورد مطالعه خود انتخاب کرده است. اقداماتی که در مسیر این پژوهش به انجام رسیده است به قرار ذیل است: در ابتدا به دنبال پاسخ به این پرسش که معیارهای برنامه فبک برای درونمایه داستانهای فکری چیست؟ منابع مرتبط مورد مطالعه قرار گرفته است. ماحصل این مطالعات دستیابی به لیستی از معیارهای فیک برای درونمایه به قرار زیر است: ۱. «دارا بودن مفاهیم فلسفی» ۲. «غیر تلقینی بودن»، «پرسش برانگیز بودن»، ۴. «توجه داشتن به موضوعات بنیادی در زندگی کودکان». پس از آن به جهت اطمینان از همسویی معارف نهج البلاغه با آنچه برنامه فبک به دنبال آن است و در پی پاسخگویی به این پرسش که آیا عملکرد امیرالمومنین (ع) به گونه ای بوده که مخاطبان خود را به فکرورزی تحریک نماید؟ کلمات آن حضرت در نهج البلاغه مورد مطالعه قرار گرفته است. نتیجه حاصل از این مرحله از پژوهش را می توان این گونه بیان کرد: امیرالمومنین (ع) با استفاده از واژه های «تفکر»، «تعقل»، «نظر»، «تدبر» و «تفقه» مجموعا ۲۱۶ بار به مفهوم اندیشیدن اشاره کرده و مخاطبان خود را به اندیشه در امور مختلف دعوت نموده است. همچنین ایشان در مقام عمل و با استفاده از روشهای مختلف از جمله: «استفاده از داستان»، «تصویر آفرینی»، «طرح پرسش»، «بیان پیامد در گزاره های اخلاقی»، «فراهم آوردن زمینه تحلیل شرایط»، آنها را به فکرورزی تحریک کرده است. پس از طی دو مرحله مقدماتی فوق با مدنظر قرار دادن معیارهای فیک برای درون مایه داستانهای فکری، به مطالعه نهج البلاغه پرداخته و در گام اول درونمایه هایی که هر چار معیار را دارا هستند استخراج شده است. در این مرحله ۱۸۴ مورد از فرمایشات امیرالمومنین (ع) که مطابق با هر ۴ معیار بودند فیش برداری شده و برای هر کدام عناوین اصلی و عنوان درونمایه متناسب با قلمرو موضوعی آنها اختصاص پیدا کرده و در جدول تحلیل محتوا تنظیم شدند. از آنجا که درونمایه های گزینش شده از تعداد و تنوع زیادی برخوردار بود تا جای ممکن تلاش شد تا درونمایه هایی که ناظر بر موضوعات مشابه هستند ذیل عناوین کلی تر دسته بندی شوند. ماحصل این تلاش دست یابی به چهار قلمرو موضوعی شامل «انسان شناسی»، «فرا اخلاق»، «قلمرو «فردی و قلمرو اجتماعی است که در ذیل این چهار قلمرو ۵۲ درون مایه اصلی که برخی از آنها شامل درون مایه های فرعی تر هم میشوند دسته بندی و تدوین شدند. در بین درون مایه های استخراج شده بیشترین فراوانی مربوط به درون مایه های قلمرو اجتماعی با ۲۳ درونمایه اصلی و کمترین فراوانی مربوط به درونمایه های فرا اخلاق» با ۳ درونمایه اصلی است. «قلمرو فردی با ۱۵ درونمایه اصلی و «انسان شناسی با ۴ درونمایه اصلی در رتبه های بعدی قرار می گیرند. در این میان برخی از فرمایشات امیرالمومنین (ع) که به دلیل غنای ادبی و تصویرسازی قابلیت ایده گرفتن برای انتخاب طرح داستانهای فکری بر مبنای درونمایه های استخراج شده را دارا بودند نیز مورد توجه ویژه قرار گرفته و آن دسته از کلمات ایشان که قابلیت ایده پردازی برای خط سیر داستان را دارا هستند در قالب ۳۰ طرح داستان به رشته تحریر درآمده است که فراوانی آنها به ترتیب به این قرار است طرح داستان مرتبط با درونمایههای قلمرو اجتماعی ۱۴ عدد، طرح داستان مرتبط با درون مایه های فردی ۸ عدد طرح داستان مرتبط با درون مایه های انسان شناسی ۴ عدد طرح داستانهای مرتبط با درون مایه های فرا اخلاق ۴ عدد. ماحصل این پژوهش که شامل درون مایه های متناسب با معیارهای فبک برای داستانهای فکری از معارف نهج البلاغه است؛ می تواند با انتخاب طرح داستانهای مناسب و با رعایت کفایت ادبی توسط نویسندگان داستان کودک تبدیل به داستانهای فکری متعدد با موضوعات متنوع و بر مبنای آموزه های دینی شده و در حلقه های کندوکاو برنامه فلسفه برای کودکان مورد استفاده قرار بگیرد.

کلیدواژه ها:

فلسفه برای کودکان ، تفکر انتقادی ، داستانهای فکری ، نهج البلاغه ، معیارهای فبک