تحلیل و واکاوی نمودهای کنش اجتماعی در سلوک عملی عرفان فارسی (مورد کاوی: مرصادالعباد نجم الدین رازی و کشف المحجوب جلابی هجویری)

شناخت ساختار و درک ماهیت کنش های اجتماعی یکی از بنیادی ترین و اصلی ترین بخش زندگی افراد در تمامی جوامع از دیرباز تاکنون بوده است. با وجود آنکه طی چندین دهه گذشته مباحث بسیار زیادی پیرامون جنبه های گوناگون عرفان و تصوف اسلامی صورت گرفته اما هنوز جای خالی بسیاری از تحقیقات علمی پیرامون ابعاد اجتماعی عرفان خالی است و به نظر می رسد می توان در این باره بحث های بسیاری را مطرح نمود. عرفان فارسی با تاثیرپذیری از جامعه هم مولد رفتارهایی است و هم متقابلا بر آن تاثیر گذار است و عارف به عنوان یک کنشگر اجتماعی می تواند بسیاری از مشکلات نابه هنجاری ها و رفتارهای موجود در عرصه اجتماع را از نگاه تیزبین و وقاد خویش بگذراند و به واکاوی مسائل جامعه و توصیه های اخلاقی جهت رفع عیوب و نواقص بپردازد. در این پژوهش که به شیوه توصیفی تحلیلی بر مبنای مطالعات کتابخانه ای و سندکاوی در دو اثر ارزنده عرفانی یعنی مرصادالعباد و کشف المحجوب صورت گرفته است، برآنیم تا نمود کنش های اجتماعی نجم الدین رازی و جلابی هجویری را به عنوان دو عارف آگاه با ساختار رفتار اجتماعی بررسی و تحلیل نماییم. یافته ها و نتایج پژوهش حاکی از آن است که شیخ نجم الدین رازی با جهت گیری های مستقیم سیاسی اجتماعی و مخاطب قرار دادن طبقات دهقانان، پیشه وران و... بسیاری از دغدغه ها و مسائل کلی جامعه را نقد و ارزیابی کرده است و هجویری با جهت گیری نسبتا ملایم تر و ملاحظه گرانه علیه ریا و طغیان در خصوص مظاهر فساد به ویژه در میان عابدان و زاهدان و صوفی نمایان، گفتمان ریاکاری غالب در جامعه را مورد نقد اجتماعی قرار داده است.