بازنمایی نقش فرشته در پرده های نقاشی قهوه خانه ای و نگارگری معاصر

پژوهش حاضر به تحلیل تاثیر مولفه های دینی بر بازنمایی نقش فرشته در نقاشی  قهوه­ خانه­ ای و نگارگری دوران معاصر در ایران می­پردازد. ضرورت پرداختن به این موضوع از اهمیت نمادگرایی به عنوان یکی از موثرترین ابزارهای انتقال معنا نشات می­ گیرد که همواره مورد توجه هنرمندان اسلامی بوده است. در عرف عام جوامع اسلامی، فرشتگان موجوداتی تخیلی هستند که در ادبیات، افسانه ­ها و داستان­های ملی و مذهبی مردمان این جوامع  به انحا مختلف بازنمایی شده ­اند. از این رو تصاویر و نقاشی ­های فرشتگان حاوی رمزگان و دلالت­هایی ­اند که معرف شیوه­ های اندیشیدن آدمیان در برهه­ های متفاوت در باب موجودات آسمانی هستند. پژوهش حاضر در صدد است گونه ­های مختلف تصاویر فرشتگان در نقاشی­ های قهوه­ خانه ­ای و نیز در نگارگری ایرانی در دوران معاصر را با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی مطالعه کند. میدان مطالعه مشتمل است بر پرده های نقاشی قهوه خانه ای مربوط به دوره قاجار و پهلوی اول موجود در موزه ها و نیز آثار نگارگری معاصر که نقش فرشته را بازنمایی کرده اند. انتخاب این آثار بر مبنای سه ملاک «حضور آشکار یا نمادین نقش فرشته در اثر»، «اصالت اثر» و «تنوع زمانی و مکانی برای پوشش دگرگونی های تاریخی فرهنگی» انجام گرفته است. نتایج پژوهش نشان می­دهد که به ­لحاظ ظاهری، فرشته ­های اسلامی نمایی انسان ­گونه، واقع گرا و با خصوصیاتی معمول دارند اما هنرمند، جز در دوره ­هایی خاص، برای آنان جنسیت قائل نشده است. فرشته­ ها از این حیث در هاله ­ای مقدس بازنمود یافته ­اند. فرشتگان نمایی از درون انسان را به نمایش می­ گذارند و انسان را در جدال با نفس خویش یاری می کنند. در برخی آثار، فرشته ­ها در نقش فرشته عدالت اکثرا با چشمانی بسته و شمشیر به دست نمایانده شده و همیشه در حال نبرد با نیروی شر می ­باشند، اما در برخی آثار نیز آنان به صورت زنان جوانی نمایش داده شده­ اند. نتایج همچنین حکایت از آن دارد که با وجود تقدس فرشته و جایگاه آن در تمامی ادیان، بازنمایی نقش فرشته در جهان­ بینی اسلامی متناسب با فضای حاکم و نیز رویکردهای هنری هر دوره دچار تحول شده است و به ­تدریج جنبه قدسی فرشته کم­رنگ شده و وجوه مادی و انسانی آن برجسته  شده است.

کلیدواژه ها:

مولفه های دینی ، بازنمایی ، فرشته ، نقاشی ، معاصر