فراترکیب نقش های دبیر ادبیات فارسی در کلاس درس: از انتقال دهنده دانش تا تسهیل گر تجربه زیسته

ادبیات فارسی، به مثابه گنجینه فرهنگی و هویتی ایران، نقشی حیاتی در نظام آموزشی ایفا می کند. در این میان، دبیر ادبیات به عنوان کلیدی ترین عنصر در تحقق اهداف این درس، جایگاهی محوری دارد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین عمیق نقش های دبیر ادبیات در کلاس درس و با بهره گیری از روش شناسی فراترکیب (Meta-synthesis) انجام شده است. برای این منظور، مقالات علمی-پژوهشی، رساله های دکتری و طرح های پژوهشی معتبر منتشر شده در پایگاه های اطلاعات علمی داخلی (مانند SID, Magiran, Noormags) و خارجی (در موارد مرتبط) در بازه زمانی ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۳ مورد جستجو و ارزیابی قرار گرفتند. پس از غربالگری اولیه و ارزیابی کیفی مقالات بر اساس معیارهای ورود، تعداد ۲۲ پژوهش برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. یافته های حاصل از تحلیل و ترکیب این مطالعات، در قالب ۷ مقوله اصلی سازماندهی شد: ۱. انتقال دهنده دانش و میراث فرهنگی، ۲. مفسر و تحلیلگر متن، ۳. پرورش دهنده تفکر انتقادی و خلاقیت، ۴. تسهیلگر تجربه زیسته و پیوند با زندگی، ۵. الگوی اخلاقی و فرهنگی، ۶. مدیر و معمار فضای یادگیری، و ۷. ارزیاب جامع نگر. نتایج این فراترکیب نشان می دهد که نقش دبیر ادبیات از یک انتقال دهنده صرف اطلاعات، به یک راهبر چندوجهی تکامل یافته است که وظیفه دارد ضمن آموزش مبانی علمی، پلی میان دنیای متن و دنیای واقعی دانش آموزان ایجاد کرده و زمینه را برای رشد فکری، عاطفی و هویتی آنان فراهم سازد. این پژوهش بر لزوم بازنگری در برنامه های تربیت معلم و دوره های ضمن خدمت جهت توانمندسازی دبیران برای ایفای این نقش های پیچیده و ترکیبی تاکید دارد.