تاملی بر هویت جغرافیایی و کالبدی شهر همدان در سده های میانی اسلامی

دشت همدان از دیرباز به لحاظ اقلیم منطقه و قرار گرفتن بر سر مسیرهای ارتباطی مهم، از جایگاه ویژه ای در جغرافیای منطقه برخوردار بوده است. این منطقه یکی از دشت های حاصلخیز بخش غربی فلات ایران به شمار می آید که در نتیجه آبرفت کوهستان الوند شکل گرفته و در محدوده جغرافیایی حوزه رودخانه قره چای و بخش شرقی زاگرس مرکزی قرار دارد. در دوره سلجوقی دشت همدان مدتی به عنوان مرکز سیاسی و فرهنگی انتخاب شده و شواهد از جایگاه مهم این خطه در طول استیلای مغولان بر مناطق غربی کشور حکایت دارد. بررسی جایگاه جغرافیایی این منطقه و طرح فضایی شهر همدان در دوره سلاجقه و ایلخانان مغول، نقش خاندان علوی همدان در توسعه شهری و کالبد آن و نیز کاربری عمده کوشک های دشت همدان در این دوران، از جمله مسائلی که در جریان این نگارش باید بدان پرداخته شود. از این رو، هدف این پژوهش بررسی جای نام های منطقه و مکان یابی احتمالی آنها در ادوار مورد بحث با بهره گیری از مدارک تاریخی است. این پژوهش از نوع تحقیقات تحلیل تاریخی و جمع آوری اطلاعات از نوع اسنادی است. طبق تقسیمات متون جغرافیایی کهن، همدان در مرکز ایالت جبال و در اقلیم چهارم قرار داشته است. در این زمان شهر همدان به لحاظ شکل، دارای ساختار فضایی پراکنده و مدائن گونه بوده است. حاکمان سلاجقه عراق عجم و ایلخانان مغول با احداث کوشک های متعدد عموما با کاربری سیاسی در پی افزایش نفوذ در سطح منطقه بودند.

کلیدواژه ها:

دشت همدان ، سلاجقه عراق عجم ، ایلخانان مغول ، سازمان فضائی ، ساختار کالبدی