شکلگیری نظام وظیفه در ایران و طرح ملت سازی در دوره پهلوی اول

شکل های ابتدایی نظام وظیفه نخستین بار در چارچوب ارتشهای پادشاهی و دولتهای مستقل از کلیسا در اروپای غربی به وجود آمد و توانست واسطهای بین دولت و ملت در ابتدای عصر مدرنیته و وسیلهای برای گسترش نظامیگری حاکمان و شاهان باشد. در ابتدای قرن هجدهم میلادی، تقسیم کار اجتماعی، پیشرفت تکنیکی و صنعتی شدن سبب شد تا ارتشهای مدرن و نظاموظیفه که از اولین نهادهای بورکراتیک نیز به شمار میآمدند، شکل بگیرند؛ سپس در انقلاب فرانسه، به عنوان سازکاری اساسی درجهت تامین نیروی انسانی ارتش انقلابی تثبیت شدند. این پدیده که در غرب پس از مجموعه تحولات اندیشهای و اجتماعی پدید آمده بود، در ایران دوره پهلوی اول به عنوان بخشی از طرح مدرنسازی و تثبیت حکومت استبدادی رضاخان شکل گرفت. بسط عناصر هویت ملیگرایانه و مطیع کردن نیروهای سنتی جامعه ایران دربرابر استبداد مطلقه حکومت به وسیله آموزشها و هنجارسازی عمومی و فراگیر، از کارکردها و کارویژههای مهم ارتش و نظام خدمت اجباری در کنار تاثیرات و خدمات سیاسی و نظامی دیگرش در تاسیس و ابقای حکومت پهلوی بود. نظام وظیفه علاوه بر خلع سلاح عمومی، به حکومت پهلوی اول این امکان را میداد تا با گسترش اقتدار نظامی، پایههای حکومتش را محکم کند. ایجاد ارتش یکپارچه و خدمت اجباری عمومی یکی از اولین تلاشهای سامان مند و همه جانبه برای خلق شهروندان نظام جدید سیاسی مبتنی بر ایده دولت- ملت در تاریخ ایران است.

کلیدواژه ها:

Social history ، Army and military service ، national identity ، Reza-shah ، Nation – state ، تاریخ اجتماعی ارتش ، خدمت اجباری ، نظام وظیفه عمومی ، ارتش جدید ، هویت ملی ، دوره پهلوی اول