اثر طراحی طبیعت محور کلاس درس بر یادگیری و آرامش روانی

در دهه های اخیر، افزایش تنش های روانی، کاهش تمرکز و کاهش مشارکت فعال در کلاس های درس، به یکی از دغدغه های اساسی نظام های آموزشی در سراسر جهان تبدیل شده است. از سوی دیگر، رشد سریع شهرنشینی، کاهش ارتباط کودکان با محیط های طبیعی، و فضاهای آموزشی بی روح و صنعتی شده، تاثیرات منفی قابل توجهی بر عملکرد تحصیلی و سلامت روانی دانش آموزان گذاشته اند. در این میان، مفهوم طراحی طبیعت محور (Biophilic Design) به عنوان رویکردی نوین در معماری و طراحی محیط های آموزشی مطرح شده است که با بهره گیری از عناصر طبیعی مانند نور طبیعی، گیاهان، مناظر بیرونی، تهویه طبیعی و مواد الهام گرفته از طبیعت، به دنبال ایجاد فضایی آرام، الهام بخش و یادگیری محور برای دانش آموزان است.پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر طراحی طبیعت محور کلاس درس بر دو متغیر کلیدی «یادگیری تحصیلی» و «آرامش روانی» دانش آموزان انجام شده است. روش تحقیق در این مطالعه، ترکیبی از روش های کمی و کیفی بوده است. از منظر کمی، از پرسش نامه هایی استاندارد برای سنجش عملکرد تحصیلی و سطح استرس و اضطراب استفاده شده و از منظر کیفی، مصاحبه های نیمه ساختاریافته با دانش آموزان و معلمان انجام گرفته است. جامعه آماری پژوهش، شامل دانش آموزان پایه چهارم تا ششم ابتدایی در مدارس شهر تهران بوده و نمونه ای به تعداد ۱۲۰ نفر از میان مدارس با طراحی طبیعت محور و مدارس معمولی انتخاب شده اند.یافته های کمی تحقیق نشان داد که میانگین نمرات دروس اصلی (ریاضی، علوم و فارسی) در کلاس های طبیعت محور به طور معناداری بالاتر از کلاس های سنتی بود. همچنین، سطوح استرس و نشانه های اضطراب در دانش آموزان این کلاس ها به طور چشم گیری کاهش یافته بود. تحلیل های کیفی نیز بیانگر آن بود که محیط های دارای عناصر طبیعی موجب افزایش انگیزش درونی، تمرکز، آرامش، احساس امنیت روانی، و تعاملات مثبت میان فردی در میان دانش آموزان شده اند. معلمان نیز گزارش دادند که دانش آموزان در کلاس های طراحی شده به شیوه طبیعت محور، مشارکت فعال تری در یادگیری دارند، رفتارهای پرخاشگرانه کاهش یافته و فضای کلی کلاس صمیمی تر و خلاقانه تر است.از منظر نظری، پژوهش حاضر در چارچوب رویکرد «زیست دوستی» (Biophilia Hypothesis) و نظریه های یادگیری مبتنی بر محیط صورت گرفته است. بر اساس فرضیه زیست دوستی که توسط ادوارد ویلسون مطرح شده، انسان ها تمایل ذاتی به برقراری ارتباط با طبیعت دارند و این پیوند در سطوح مختلف شناختی، عاطفی و رفتاری تاثیرگذار است. بر همین اساس، گسست میان محیط های آموزشی و طبیعت، نوعی اختلال در فرآیند یادگیری و سلامت روانی ایجاد می کند که می تواند از طریق طراحی مناسب محیط جبران شود.پژوهش حاضر همچنین بر ضرورت بازنگری در استانداردهای ساخت وساز مدارس، طراحی فضاهای داخلی و حتی شیوه های چیدمان میز و صندلی ها تاکید دارد. بر اساس نتایج به دست آمده، پیشنهاد می شود که در طراحی کلاس های درس جدید، استفاده از نور طبیعی، پنجره های بزرگ با چشم انداز سبز، گیاهان زنده در فضای داخلی، رنگ های الهام گرفته از طبیعت، و مصالح چوبی مورد توجه قرار گیرد. همچنین، ایجاد فضاهای باز آموزشی مانند کلاس های بیرونی، فضاهای بازی سبز و باغ های آموزشی می تواند نقش بسزایی در ارتقای کیفیت یادگیری و سلامت روانی دانش آموزان داشته باشد.این مقاله در پایان، پیشنهادهایی کاربردی برای طراحان مدارس، برنامه ریزان آموزشی و معلمان ارائه می دهد و از مسئولان سیاست گذار آموزشی می خواهد تا طراحی محیط فیزیکی مدارس را به عنوان یک مولفه جدی در کیفیت آموزش و رشد روانی دانش آموزان در نظر بگیرند. این یافته ها می توانند الهام بخش برنامه های توسعه پایدار در نظام آموزش و پرورش ایران بوده و پایه ای برای مطالعات آینده نگر در حوزه طراحی محیط های یادگیری ایجاد کنند.