بررسی شاخص های مدیریتی و اولویت بندی عوامل موثر بر برداشت بهینه مصالح رودخانه ای

چکیده مبسوط مقدمه برداشت بی رویه و غیرفنی شن و ماسه از رودخانه ها اثرات نامطلوب مورفولوژیکی و محیط زیستی زیادی را به همراه داشته است. پیامدهای منفی برداشت مصالح رودخانه ای تحت تاثیر عوامل مختلفی رخ می دهند. بررسی نظام بهره برداری مصالح از رودخانه نیز حاکی از وجود مشکلات متعدد در بخش های مختلف فنی، حقوقی، اجتماعی-اقتصادی و دیدگاه های محیط زیستی است. در همین راستا، پژوهش حاضر با هدف شناسایی و اولویت بندی عوامل موثر بر برداشت مصالح رودخانه ای و ارائه شاخص های مدیریت برداشت بهینه انجام شد.   مواد و روش ­ها حوزه های آبخیز مورد مطالعه در این پژوهش شامل دریاچه ارومیه، سفیدرود و هراز، هراز و قره سو، گرگان رود، کرخه، کارون و سفیدرود بزرگ است. اطلاعات مورد نیاز از طریق پژوهش میدانی از نوع پیمایشی، با انجام مصاحبه های حضوری و استفاده از پرسشنامه، به دست آمده است. جامع آماری مورد مطالعه را کارشناسان، متخصصان و خبرگان شرکت های آب منطقه ای سراسر کشور تشکیل می دهند. ابزار پژوهش پرسشنامه ای بود که روایی محتوایی آن با کسب نظر متخصصان مربوط و استادان دانشگاه و اعمال اصلاحات لازم به دست آمده است. پایایی ابزار پژوهش از ضریب آلفای کرونباخ و نرم افزار SPSS استفاده شد و رقم آن معادل ۰.۸۱۱ به دست آمد. گویه های مورد بررسی در پرسشنامه در قالب سه بخش اصلی شامل ویژگی های رودخانه، وضعیت برداشت مصالح، ارزیابی سنجه های فنی، حقوقی، اجتماعی-اقتصادی و محیط زیستی اثرات برداشت مصالح رودخانه ای و دو بخش کلی شامل شناسایی شاخص های اصلی برداشت بهینه مصالح رودخانه ای و میزان تاثیر بند "و" تبصره هشت قانون بودجه ۱۴۰۰ کل کشور در کاهش یا افزایش اثرات ناشی از برداشت مصالح رودخانه ای سنجیده شد.   نتایج و بحث بررسی عوامل فنی نشان داد که گویه های T۳ (پایداری رودخانه، سازه های هیدرولیکی و طول عمر آنها) با درصد فراوانی ۱۶.۹۲ درصد و گویه T۵ (تغییرات تراز سطح آب زیرزمینی در آبخوان های مجاور رودخانه) با درصد فراوانی ۴.۶۱ درصد به ترتیب مهم ترین و کم اهمیت ترین عامل در برداشت مصالح رودخانه ای هستند. در بین مولفه های حقوقی گویه L۱ (ضعف در تامین زیرساخت های مورد نیاز برای وضع قوانین و مقررات کنترلی) و گویه L۶ (نبود زیرساخت های مناسب برای مدیریت بحران در مواقع ضروری) به ترتیب با درصد فراوانی های ۱۸.۶۹ و ۸.۴۶ درصد اولویت های اول و آخر عوامل موثر بر برداشت مصالح رودخانه ای را به خود اختصاص داده اند. نتایج حاصل از بررسی عوامل اجتماعی-اقتصادی موثر بر برداشت مصالح رودخانه ای نشان داد که گویه S۱ (نبود قوانین و مقررات کنترل قیمت و نوسانات قیمت مصالح رودخانه ای) با درصد فراوانی ۱۵.۳۸ درصد اولویت اول عوامل اجتماعی-اقتصادی موثر بر برداشت مصالح رودخانه ای و گویه S۳ (روند مهاجرت از (به) منطقه) کم اهمیت ترین (۶.۱۷ درصد) عامل در برداشت مصالح رودخانه ای است. از طرفی، گویه E۲ (اثرات محیط زیستی برداشت مصالح رودخانه ای بر محیط آبی رودخانه (جامعه گیاهی و جانوری)) مهم ترین عامل تاثیرپذیر در برداشت مصالح رودخانه ای با درصد فراوانی ۲۳.۰۸ درصد و گویه E۵ (تاثیر برداشت مصالح رودخانه ای بر سیلاب دشت ها) با درصد فراوانی ۱۶.۱۵ درصد کم اهمیت ترین عامل در بین مولفه های محیط زیستی است. براساس دیدگاه کارشناسان شاخص هایی نظیر عمق مناسب برداشت، فاصله برداشت از سازه های بالادست و پایین دست رودخانه، پتانسیل­ یابی مکان مناسب برداشت، برآورد بار رسوب سالانه رودخانه ها، تعیین احجام مناسب برداشت متناسب با مصالح مازاد رودخانه مهم ترین شاخص های موثر بر برداشت بهینه مصالح رودخانه ای هستند.   نتیجه ­گیری نتایج بررسی کلی عوامل حقوقی، فنی، اجتماعی-اقتصادی و محیط زیستی حاکی از آن است که ضعف در مولفه های حقوق موثرترین عامل در تشدید پیامدهای منفی ناشی از برداشت مصالح رودخانه ای است. عدم نظارت کافی و موثر در مرحله صدور مجوز های بهره برداری، ضعف در تامین زیرساخت های مورد نیاز برای وضع قوانین و مقررات، نبود قوانین و مقررات کنترل قیمت پرچالش ترین موضوعات در بین معیارها هستند. لذا، ایجاد قوانین بدون موازی کاری، متولی قرار دادن شرکت آب منطقه ای در کلیه مراحل صدور مجوزهای بهره برداری و ایجاد ضوابط سخت گیرانه در برخورد با متخلفین و نظارت دقیق و مستمر بر عملیات برداشت می تواند خسارات ناشی از برداشت مصالح در بخش های فنی، اجتماعی-اقتصادی و محیط زیستی را نیز کاهش دهد.

کلیدواژه ها:

استخراج شن و ماسه ، بار بستر ، حوزه آبخیز ، درصد فراوانی ، رسوب ، مورفولوژی