مروری بر دو دهه مخاطرات سیل و خشکسالی در استان کرمان

چکیده مبسوط مقدمه امروزه اثرات ناشی از پدیده تغییر اقلیم در تمامی نقاط کره زمین به چشم می خورد که از مهم ترین آنها می توان به وقوع سیل و خشکسالی­ های مکرر اشاره کرد. این دو پدیده آثار زیان بار فراوانی ازجمله مسائل اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی به همراه دارند. علی رغم پدیده سیلاب که در لحظه و با شدت به وقوع می پیوندد، پدیده خشکسالی به مرور و تدریجی مناطق را تحت تاثیر قرار می دهد. پدیده های سیل و خشکسالی در مناطق خشک و نیمه خشک ازجمله استان کرمان آثار مخرب بسیاری را به وجود آورده اند. لذا، در این پژوهش در قالب یک مطالعه مروری به جمع آوری اطلاعات در خصوص سیل و خشکسالی های دو دهه اخیر در استان کرمان پرداخته شده است تا از نتایج آنها جهت گذر از این رخدادها بهره گرفته شود.      مواد و روش ­ها در پژوهش مروری حاضر، به جمع آوری و مطالعه مقالات و گزارش های مرتبط با پدیده های سیل و خشکسالی در استان کرمان پرداخته شده است که در این خصوص از ۴۹ مقاله فارسی کاربردی موجود (۱۴۰۲-۱۳۸۳ هجری خورشیدی) و نه مقاله انگلیسی (۲۰۲۳-۲۰۱۲ میلادی) بهره برده شد. در یک تقسیم ­بندی کلی، استان کرمان براساس میانگین طول و عرض جغرافیایی به چهار منطقه تقسیم شد که به ترتیب منطقه شمال غرب و جنوب شرق با اختصاص ۳۵ درصد و ۳۴ درصد از استنادات، بیشترین میزان مطالعات را به خود اختصاص دادند و ۷۳ درصد از منابع این پژوهش مربوط به مطالعات خشکسالی در استان است، که نشان دهنده قدمت حضور این پدیده در سطح استان است. در این پژوهش، ۲۷ درصد از مطالعات مورد بررسی از پرسشنامه استفاده نمودند و پرکاربردترین نرم افزارهای آماری و تحلیلی مورد استفاده به ترتیب نرم افزار آماری SPSS  با سهم ۲۶ درصد و نرم افزار مبتنی بر GIS با سهم ۲۴ درصد بوده اند.   نتایج و بحث پدیده های سیلاب و خشکسالی در استان کرمان در سال های اخیر نسبت به گذشته به لحاظ شدت و تعدد رو به فزونی هستند و نمی توان تاثیر آنها بر جامعه را انکار کرد. کاهش ریزش های جوی و شروع پدیده خشکسالی در استان کرمان از سال ۱۳۷۷ آغاز شده و همواره با یک روند نوسانی (خشکسالی متوسط تا شدید) در همه نقاط استان دیده می شود. به عنوان نمونه آمار ثبت شده در سد تنگوئیه سیرجان نشان می دهد که متوسط بارندگی این منطقه از ۱۸۵ میلی متر در سال های ۸۰-۱۳۶۵ به ۱۵۸ میلی متر در بازه زمانی ۹۵-۱۳۸۰ کاهش یافته است. همچنین، متوسط ورودی به حوضه بین سال های ۸۰-۱۳۶۴ حدود ۶۳ میلیون مترمکعب در سال بوده است که در بازه زمانی ۹۵-۱۳۸۰ با کاهش ۸۶ درصد به هشت میلیون مترمکعب رسیده است که ناشی از بروز خشکسالی و همچنین، عدم بهره ­برداری اصولی از سازه ­های بالادست سد است. همچنین، آمار ثبت شده از سد جیرفت نیز نشان می دهد که متوسط بارندگی در این منطقه بین سال های ۸۰-۱۳۷۰، ۱۹۴ میلی­ متر بوده و از سال ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۵ با کاهش ۲۳ درصد به ۱۵۰ میلی متر رسیده است. متوسط میزان جریان ورودی به حوضه نیز بین سال های ۸۰-۱۳۷۰، حدود ۶۸۰ میلیون مترمکعب در سال بوده است که طی سال های ۹۵-۱۳۸۰ با کاهشی معادل ۸۰ درصد به ۱۳۰ میلیون مترمکعب رسیده است. در خصوص سیلاب های رخ داده شده نیز بر اساس آمار ثبت شده در ایستگاه های هیدرومتری استان کرمان تعداد ۲۲۹۴ روز سیلابی طی سال­ های آبی ۹۸-۱۳۸۱ ثبت شده که میانگین بیشترین حجم دبی اندازه­ گیری شده مربوط به سیلاب روز ۱۳۹۵/۱۱/۳۰ به مقدار ۸۳۳.۳۳ مترمکعب در روز و دبی اوج ۱۲۰۲ مترمکعب در ساعت در ایستگاه یالخری رودخانه نساء بم است. با توجه به روند افزایشی وقوع پدیده های مذکور در سطح استان، در این پژوهش، با مرور مطالعات انجام شده، به بررسی عوامل موثر در وقوع، پیامدها و آسیب های ناشی از آنها و راهکارهای مدیریتی جهت کاهش مخاطرات سیل و خشکسالی پرداخته شد.   نتیجه­ گیری جمع ­بندی نتایج به دست آمده نشان می ­دهد، بیشترین تهدید استان کرمان در خصوص پدیده خشکسالی است که تمام استان از آثار آن رنج می­ برد. طبق نتایج حاصل، شیب خط روند شاخص خشکسالی بارش-تبخیرتعرق استاندارد شده طی دوره آماری ۷۵-۱۳۶۹ برابر ۰.۰۴۶+ بوده که حاکی از کاهش خشکسالی در استان و در دوره های آماری ۸۹-۱۳۷۶ و ۱۳۹۰-۹۷ به ترتیب برابر با ۰.۰۳۱- و ۰.۰۱- بوده که بیانگر افزایش شدت خشکسالی در سال های اخیر است. همچنین، وقوع پدیده سیلاب نیز رو به فزونی است و این پدیده بیشترین خسارات را در کمربند شمال غرب–جنوب شرق استان و در مناطق مرتفع به جا گذاشته است. این دو پدیده آثار بسیار مخربی در زمینه های مختلف از خود برجای می گذارند که بیشترین آسیب ها بر مسائل اجتماعی است و پس از آن، مسائل اقتصادی و زیست محیطی ظاهر می شوند. همچنین، باید خاطر نشان کرد که سیلاب و خشکسالی دو پدیده جدا از هم نیستند و باید با یکدیگر مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرند تا بتوان مناسب ترین راهکارها را برای گذر از آنها ارائه داد. لذا، با توجه به نتایج تامل برانگیز حاصل از این پژوهش، ارائه یک برنامه ریزی دقیق با چشم انداز بلندمدت در زمینه مدیریت منابع آب و توجه به تغییر و تحولات بنیادی در قوانین مربوط به آب ضروری است.

کلیدواژه ها:

آب زیرزمینی ، تغییر اقلیم ، تنش آبی ، مهندسی منابع آب ، هیدرولوژی