مقایسه هیدرومورفولوژیکی رودخانه پهنه کلا در ایران و رودخانه هاردائو در آلمان به‎روش طبقه بندی کیفیت ساختاری رودخانه (LAWA-OS)

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: بهبود شرایط هیدرومورفولوژیکی رودخانه یک امر بسیار مهم در مدیریت پایدار رودخانه ها است. در دسامبر سال ۲۰۰۰، دستورالعمل چهارچوب اتحادیه اروپا (WFD) ارائه و در مجله رسمی (OJL۳۲۷) منتشر شد و مناسب ترین شیوه برای رسیدن به این هدف به اختیار دولت های عضو اتحادیه اروپا واگذار گردیده است. دستورالعمل منتشر شده در آلمان در سال ۲۰۰۰ توسط گروه مدیریت مسائل آب برای رودخانه های کوچک تا متوسط، با عنوان روش طبقه بندی کیفیت ساختاری رودخانه (LAWA-OS) در چهارچوب WFD تهیه شد. مرور مطالعات پیشین حاکی از آن است که روش LAWA-OS در پژوهش های داخلی پیش از این به ‎صورت ارزیابی تنها یک رودخانه انجام شده‎ است اما در این پژوهش، دو رودخانه پهنه کلا و هاردائو با یکدیگر مقایسه شدند. هم چنین، روش مذکور در ایران بر روی رودخانه‎های بزرگ با عرض و دبی زیاد بررسی شده است. هدف از انجام این پژوهش، بررسی روش "طبقه بندی کیفیت ساختاری رودخانه در آلمان (LAWA-OS)" و مقایسه وضعیت هیدرومورفولوزی رودخانه‎های هاردائو در آلمان و پهنه کلا در ایران است. مواد و روش ها: روش طبقه بندی ساختار رودخانه در آلمان (LAWA-OS) به بررسی آسیب ها و تغییرات منفی ایجادشده توسط عوامل انسانی در طول زمان می پردازد. ارزیابی روش ذکرشده شامل چهار مرحله است. مرحله اول جمع آوری داده و تهیه نقشه های پایه مانند نقشه توپوگرافی، نقشه خاکشناسی و نقشه کاربری اراضی است. اطلاعات مذکور برای رودخانه پهنه کلا از شرکت سهامی آب منطقه ای مازندران و اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران اخذ شد. نقشه توپوگرافی رودخانه هاردائو از وبسایت Topografic-Map.Com تهیه شد. مرحله دوم تعیین بازه و تیپ آن است، که با توجه به قرارگیری رودخانه پهنه کلا در کوهستان و رودخانه هاردائو در دشت تیپ بازه تعیین شده و یک کیلومتر از هر دو رودخانه انتخاب و به بازه های ۱۰۰ متری تقسیم شدند. مرحله سوم بازدید میدانی است. پرسشنامه های مربوط به ‎روش LAWA-OS با بازدید از سواحل چپ و راست و عناصر رودخانه ها پر می‎شوند. مجموعه ای از ۲۵ پارامتر منفرد در شش گروه از پارامتر اصلی در پرسشنامه ذکرشده موجود است. مرحله چهارم ارزیابی نتایج است. تعیین کلاس رودخانه روندی برای ارزیابی آن است و در پنج کلاس طبقه بندی می شود که با توجه به امتیازات تعلق گرفته به هر پارامتر امتیاز کل محاسبه شده و در نهایت کلاس کیفیت ساختاری رودخانه، تعیین می شود. ارزیابی نهایی شامل دو بخش ارزیابی براساس واحد های عملکردی (عملکرد پارامترهای منفرد با ارزیابی تخصصی ساختار پهنه آبی توسط کارشناس) و ارزیابی مبتنی بر شاخص (عملکرد پارامترهای منفرد بر اساس مقادیر شاخص) می شود. اگر اختلاف در دو ارزیابی صورت گرفته بیشتر از یک کلاس ساختاری باشد، بررسی مجدد به‎ منظور تعیین خطاهای موجود در دستور کار قرار می گیرد. یافته ها: ارزیابی‎ها نشان دادند که در رودخانه هاردائو بیشترین امتیاز تخریبی منفی به‎ ترتیب مربوط به پارامترهای منفرد انحنای جریان، پوشش کناره‎ی ویژه، ساختارهای ویژه ی جریان،تغییرات عمق، نوع پروفیل رودخانه و تنوع مواد بستر بود. پارامترهایی که در رودخانه هاردائو در حالت تقریبا طبیعی قرار دارند به ‎ترتیب عبارتند از عمق پروفیل، فرسایش در عرض و کاربری اراضی. به‎ جز پارامتر های ذکرشده، چند پارامتر در رودخانه هاردائو به حالت کاملا طبیعی وجود دارند. در محدوده‎ مورد مطالعه از رودخانه هاردائو، هیچ سازه ی عرضی نه در بستر و نه در بدنه‎ آن وجود نداشت. در این راستا، پارامتر منفرد برگشت آب نیز در هیچ‎کدام از بخش های مورد مطالعه از رودخانه ی هاردائو مشاهده نشد. پارامترهای منفرد مرتبط با کاربری اراضی نیز دارای امتیاز تخریبی کمی هستند چرا که حد و حریم رودخانه کاملا آزاد است و هیچ گونه کارخانه، زباله، سطوح سنگفرش شده و حتی سازه های محافظت در برابر سیل در دشت سیلابی رودخانه وجود ندارد. در رودخانه پهنه کلا، بیشترین امتیاز تخریبی منفی به‎ ترتیب مربوط به پارامترهای منفرد ساختار کناره ویژه، عمق پروفیل و فرسایش در عرض بود. پارامترهای منفردی که امتیاز تخریبی کمینه را در رودخانه پهنه کلا به خود اختصاص دادند عبارتند از پوشش گیاهی ساحل رودخانه، کاربری اراضی و حاشیه اطراف رودخانه. همچنین، پارامترهای منفرد سازه ی عرضی، برگشت آب، لوله گذاری، تغییرات مسیر در گذر جریان، مواد بستر، پوشش بستر و موارد خاص کاربری اراضی در رودخانه پهنه کلا تحت تاثیر دخالت های انسان قرار نگرفته اند. نتیجه گیری: نتایج تحقیق حاضر حاکی از آن است که رودخانه هاردائو با امتیاز ۲/۵۳ در طبقه بندی ساختاری کمی تغییریافته و رودخانه پهنه کلا با امتیاز ۱/۷۱ به لحاظ ساختاری در طبقه‎بندی بدون تغییرات قرار می گیرند. با توجه به نتایج ارزیابی شده در رودخانه‎های هاردائو و پهنه کلا، رودخانه پهنه کلا وضعیت هیدرومورفولوژیکی طبیعی تری نسبت به رودخانه هاردائو دارد. دلیل قرارگرفتن رودخانه ی هاردائو در طبقه ساختاری کمی تغییر یافته می تواند سهولت دسترسی به رودخانه و کاربری زمین های کشاورزی مجاور باشد که موجب ایجاد دخالت های انسان در به هم‎زدن ساختار طبیعی رودخانه شده است.

کلیدواژه ها:

Human interventions ، Hydromorphology ، Revival of rivers ، River basin management ، Waterbody ، باززنده سازی رودخانه ها ، پهنه آبی ، مداخلات انسانی ، مدیریت حوضه رودخانه ، هیدرومورفولوژی