ارزیابی وضعیت جاده‎ های جنگلی شهرستان‎ های نکا و بهشهر از لحاظ میزان خسارت پس از پنج سال توقف بهره ‎برداری

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: جاده های جنگلی به عنوان شاه راه های ارتباطی به جنگل ها نقش اساسی در فعالیت های مختلف جنگل داری دارند. این جاده ها علاوه‎ بر فراهم کردن امکان دسترسی به منابع جنگلی برای بهره برداری، حفاظت و احیای جنگل ها، در بسیاری از زمینه های غیر تولیدی نیز اهمیت دارند، مانند گردشگری و تفریح. بدون وجود این جاده ها، بسیاری از فعالیت های جنگل داری و مدیریت جنگل ها غیرقابل تصور است. اما با توقف بهره برداری از جنگل ها و عدم تخصیص بودجه کافی، بسیاری از فعالیت های مرتبط با جنگل داری متوقف شده‎اند. این توقف باعث وقفه در عملیات تعمیر و نگهداری جاده های جنگلی، که به عنوان یک نیاز مداوم شناخته می شوند، گردیده است و خسارات قابل توجهی به این جاده ها وارد شده است. در این شرایط، سوالاتی نظیر میزان و نوع آسیب ها، و روند تغییرات آسیب ها، اهمیت ویژه ای در مدیریت و نگهداری جاده ها دارند. به ویژه با اجرای قانون "تنفس جنگل" و کاهش بررسی های مربوط به جاده های جنگلی، این تحقیق به دنبال شناسایی و تحلیل آسیب های وارد شده به جاده های جنگلی در این دوره است. هدف اصلی این مطالعه، شناسایی مناطق آسیب دیده در جاده های جنگلی و مکان یابی دقیق آن ها به منظور ارائه اطلاعات لازم برای مدیریت بهینه این جاده ها است. مواد و روش ها: با توجه به فقدان اطلاعات قبلی و نگرانی از توزیع نامتقارن خرابی ها در جاده ها، این تحقیق در مرحله اول با هدف دستیابی به اطلاعات دقیق و معتبر، از روش آماربرداری صددرصدی و پیمایش زمینی کلیه جاده های جنگلی موجود در شهرستان های نکا و بهشهر به طول ۳۳۳/۶ کیلومتر استفاده کرده است. در این مرحله، تمامی آسیب های موجود در جاده ها به طور نقطه ای ثبت و مشخصات هر آسیب به طور کامل مستند گردید. پس از آن، به منظور مقایسه روش نمونه برداری با آماربرداری صددرصدی، جاده های موجود در نکا و بهشهر با توجه به ویژگی های توپوگرافی، شیب، دپو و سایر عوامل موثر، به قطعاتی تقسیم شدند و نمونه برداری به صورت تصادفی و منظم انجام گرفت. طول هر قطعه برای آماربرداری بسته به ویژگی های منطقه بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ متر انتخاب شد. جهت انتخاب نقطه شروع برای پیمایش، ابتدا یک عدد تصادفی بین صفر تا ۲۰ انتخاب گردید، سپس به اندازه این عدد تصادفی، روی جاده حرکت شد و نقطه آغاز آماربرداری تعیین شد. در نهایت، یک ترانسکت خطی عمود بر محور میانه جاده در نظر گرفته شد و ترانسکت های بعدی با فاصله ۲۰ متر از یکدیگر در طول جاده پیاده سازی گردیدند. این روش امکان ارزیابی وضعیت موجود جاده ها را فراهم ساخت که به مدیران جنگل ها در اتخاذ تصمیمات بهتر و مبتنی بر آمار دقیق کمک خواهدکرد. یافته ها: بر اساس نتایج به دست آمده از این تحقیق، در طول مسیرهای پیمایش شده مجموعا ۱۰۳۰ مورد آسیب مختلف در جاده های جنگلی ثبت گردید. این آسیب ها شامل طیف وسیعی از خرابی ها و مشکلات زیرساختی بودند که هرکدام تاثیرات قابل توجهی بر عملکرد جاده ها دارند. به طور خاص، ۱۰۶ مورد ریزش دیواره خاک برداری مشاهده شد که این مشکل معمولا به دلیل عدم پایداری خاک در شیب ها و ناتوانی در تثبیت دیواره ها در برابر فشارهای طبیعی مانند بارش باران و حرکت زمین ایجاد می شود. همچنین، ۴۸ مورد رانش دیواره خاکریزی ثبت گردید که در این حالت، جابه جایی مواد خاکی موجب آسیب به ساختار جاده می شود. علاوه ‎بر این، ۷۴ مورد لغزش جاده ای شناسایی شد که این نوع آسیب ها معمولا در بخش های شیب دار جاده ها رخ می دهند و می توانند منجر به بروز خطرات جدی برای عبور و مرور وسایل نقلیه شوند. در خصوص مشکلات سطحی، ۱۶۷ مورد چاله های محدودکننده سرعت ثبت گردید که این مشکلات به طور عمده به دلیل تردد زیاد وسایل نقلیه و نداشتن اقدامات لازم در ترمیم سطح جاده ها به وجود آمده اند. همچنین، ۲۸۰ مورد گرفتگی جوی های کناری مشاهده شد که این آسیب ها به دلیل انباشت رسوبات و مواد آلی در مجاری آب های سطحی جاده ها ایجاد شده، مانع از هدایت صحیح آب باران می شوند. ۱۱۶ مورد گرفتگی آبروی عرضی و ۹۸ مورد تخریب آبروی عرضی نیز گزارش شد که این مشکلات معمولا به دلیل عدم نگهداری و تعمیرات مناسب در مسیرهای عبور آب از عرض جاده ها بروز می کنند. در نهایت، ۱۴۱ مورد سد عبور توسط درختان ثبت گردید که معمولا در اثر افتادن درختان جنگلی در کنار جاده ها به وجود می آید و می تواند مانع از عبور وسایل نقلیه شود. در شهرستان بهشهر، توزیع خسارات به صورت زیر بود: ۸۳ مورد در جاده های درجه یک، ۶۱ مورد در جاده های درجه دو و ۳۶ مورد در جاده های درجه سه گزارش شدند. این توزیع نشان می دهد که جاده های درجه یک که به عنوان جاده های اصلی و پرتردد شناخته می شوند، بیشتر در معرض آسیب قرار دارند. در شهرستان نکا نیز خسارت ها به طور متفاوتی توزیع شده بودند، به‎ طوری که ۱۰۸ مورد در جاده های درجه یک، ۴۶۹ مورد در جاده های درجه دو و ۲۷۳ مورد در جاده های درجه سه ثبت گردیدند. در نکا، جاده های درجه دو بیشترین آسیب ها را متحمل شده اند که احتمالا به دلیل ضعف در زیرسازی و فشار کمتر از لحاظ تردد نسبت به جاده های درجه یک، اما بیشتر در معرض آسیب قرار گرفته اند. نتیجه گیری: در بهشهر، بیشترین آسیب ها به جاده های درجه یک مربوط می شود. این جاده ها به دلیل طول بیشتر و تردد بالاتر وسایل نقلیه در معرض آسیب بیشتری قرار گرفته اند. جاده های درجه یک به عنوان مسیرهای اصلی، با فشار بیشتری از تردد روزانه مواجه اند که منجربه خرابی های متعدد مانند لغزش ها و فرسودگی های ساختاری می شود. در نکا، بیشترین آسیب ها به جاده های درجه دو وارد شده است. علت این امر به طور عمده تردد نسبتا همگن وسایل نقلیه در این جاده ها و ضعف در زیرسازی جاده ها نسبت به جاده های درجه یک است. جاده های درجه دو معمولا تحت فشار کمتری از لحاظ تردد قرار دارند، اما به دلیل ضعف در زیرسازی و ساختار ضعیف تر نسبت به جاده های درجه یک، بیشتر در معرض خرابی ها و آسیب ها هستند. نتایج این تحقیق نشان می دهند که توقف بهره برداری از جنگل ها و عدم اجرای عملیات تعمیر و نگهداری به مدت طولانی باعث ایجاد نواقص زیادی در وضعیت جاده های جنگلی شده‎است. به ویژه در شهرستآن های نکا و بهشهر، آسیب ها بیشتر در جاده های درجه دو و سه مشاهده می شوند که نیاز به توجه ویژه و تخصیص بودجه برای تعمیر و نگهداری این جاده ها را ضروری می سازد. بر اساس یافته های این تحقیق، اقدامات فوری برای ترمیم و نگهداری جاده های جنگلی در این مناطق باید در اولویت قرار گیرند تا از تشدید خرابی ها و کاهش بهره وری منابع طبیعی جلوگیری شود. علاوه بر این، اجرای برنامه های بازسازی و بهبود زیرساخت های جاده ها باید به عنوان یک اولویت در مدیریت جنگل ها در نظر گرفته شود تا نه تنها وضعیت جاده ها بهبود یابد، بلکه استفاده بهینه از منابع جنگلی نیز ممکن گردد.

کلیدواژه ها:

Forest engineering ، Forest road network ، Forest management ، Forestry ، Mazandaran ، جنگل داری ، شبکه جاده های جنگل ، مازندران ، مدیریت جنگل ، مهندسی جنگل