مروری بر اهمیت نقش نظارت بر بازارهای آب، رویکردی کارآمد با تاکید بر فناوری های سنجشی

سابقه و هدف: در حال حاضر افزایش تقاضای آب در جهان از یک سو و عرضه محدود آن از سوی دیگر ناترازی منابع و مصارف، ناشی از محدودیت های طبیعی و اقدامات بشر را در اقصی نقاط جهان به همراه داشته است. لذا بحران آب به عنوان اصلی ترین چالش، آغازگر تحولات عدیده ای در جهان و ایران بوده. از جمله این تحولات تغییر جهت گیری ها از سیاست های عرضه محور به مدیریت تقاضا و حفاظت از منابع موجود می باشد. امروزه روند صعودی افزایش تقاضا پیرامون آب کشاورزی در کشور نیز به طور چشمگیری بحث مدیریت تقاضا و توسعه بازارهای آب کشاورزی را قوت بخشیده است. بررسی های جهانی و داخلی حاکی از بهبود روند مدیریت تقاضا با پیاده سازی بازار آب در مناطق مختلف دارد. اما نکته حائز اهمیت در این زمینه پیاده سازی برخی زیرساخت های حقوقی، مدیریتی و نظارتی به جهت اثر بخش بودن و پایداری این بازارها می باشد. مواد و روش ها: این مقاله با رویکردی مروری و تحلیلی، مبتنی بر بررسی حداکثری فعالیت های پژوهشی صورت گرفته بروی بازار های آب در اقصی نقاط جهان، ابتدا به بررسی وضعیت عملکرد گذشته و حال بازارهای آب تشکیل شده در دیگر کشورها و برخی مناطق ایران که در منابع پژوهشی مختلفی بدان ها اشاره شده، پرداخته و سپس با تحلیل روند کلی و اهداف فعالیتی، تاریخچه احداث و عملکرد آن و نیز بررسی نقاط قوت و ضعف آنها، بر اهمیت نقش نظارت و ارزیابی در مدیریت، پایداری و توسعه آتی این بازارها به کمک استفاده از فناوری های نوین اشاره نموده است. در نهایت با بررسی برخی نکات و چالش های موجود در این بازارها به نقش فناوری سنجش از دور در نظارت و ارزیابی آن ها پرداخته و بخش هایی که این فناوری توانایی مدیریت و نظارت بر آن را دارد بیان شده. یافته ها: در تمامی موارد مورد بررسی مدیران بازارها به جهت رفع برخی موانع و مشکلات اقداماتی موثری انجام داده اند، اما با توجه به فضای فنی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی حاکم بر بازارهای آب نبود نظارت مستمر در سطح میدانی ضربات مخربی را به شرایط آتی و توسعه آن ها وارد نموده است، لذا ایجاد یک چارچوب مدیریت نظارتی جامع و شفاف در عرصه میدانی بر تمامی سطوح مختلف اثرگذار در این بازارها امری بسیار ضروری و حائز اهمیت تلقی می گردد. نکته قابل توجه سطوح گسترده تحت الشعاع در این بازارها می باشد که این امر را با مشکل جدی مواجه نموده است. راهکار پیشنهادی از سوی گزارشات متعدد برای مرتفع نمودن این مسئله استفاده از فناوری های نوین به ویژه سامانه های سنجش از دور با توجه به نوع کارکرد و وسعت منطقه مورد رصد توسط آن ها می باشد که می تواند کمک شایانی در امر کنترل میزان برداشت از منابع آبی، نظارت بر وضعیت عملکرد و اثرگذاری آن در بازارها ایفا نماید. نتیجه گیری: نتایج حاصل از این بررسی مروری- تحلیلی، نشان از اهمیت ویژه بحث نظارت و ارزیابی در عملکرد بازارهای آب دارد، با توجه به روند رو به رشد بازارهای آب در کشور و نیز مشکلات اقتصادی و اجتماعی در امر نظارت، توجه ویژه به کاربرد فناوری های نوین از قبیل الگوهای مدیریت منابع آب زیرزمینی و کنتورهای هوشمند به جهت نظارت بر مقادیر برداشت و نیز روش های سنجش از دور کشاورزی و آبیاری با تکنیک هایی از سنسورهای چند طیفی (از جمله حرارتی) تا رصدهای ماهواره ای به جهت شناسایی تغییرات مصرف آب و حجم ذخیره سازی، نظارت بر برداشت از منابع آب سطحی و زیرزمینی، دورسنجی تبخیر و تعرق به عنوان الگوریتم پایش مصارف، کنترل برداشت از کانال ها و میزان ذخیره سازی در استخرها به جهت کنترل امر سرقت آب، کنترل رطوبت خاک برای حسابداری کاربری فردی آب و نیز مدیریت مقدار و عمق کاربرد آب آبیاری، ارزیابی دقیق تر پیرامون نوع کشت، زمان و مدت آبیاری در مقیاس متنوع تر، نظارت بر اراضی به جهت تغییر در الگو و نوع کشت با استفاده از مدل های نظارت شده و ارائه نقشه های نوع محصولات کشاورزی منطقه و نیز مدیریت محیط زیست محدوده بازار، امری محتمل خواهد بود. اما توجه به دو نکته بسیار ضروری می باشد، اولا روش های بسیار بیشتری از قبیل تلفیق مدل های تغییرات سطوح آب زیرزمینی و سطحی با روندیابی تغییرات رطوبت و مصرف آب در مزارع و تغییرات الگوی کشت با کمک سنجش از دور وجود دارند که می توانند به صورت مکمل برروی بازار آب یک منطقه و بررسی نقش آن در زمینه کمک به مدیریت بازار آب بررسی شوند و به مدیران بازار امکان انتخاب روشی متناسب با نیازهایشان را دهند، به عنوان مثال جهت نظارت بر مصرف آب در یک بازار با استفاده از مدل های شبیه ساز تغییرات آب های زیرزمینی و الگوریتم های تعادل انرژی برای برآورد میزان تبخیر و تعرق با استفاده از فناوری سنجش از دور و مقایسه آن با داده های زمینی همانند لایسیمتر، مقادیر درصد تغییرات برداشت آب زیرزمینی و مصرف آب در مزارع بازار را مدیریت و ارزیابی نمود. ثانیا سنجش از دور در موقعیتی است که می تواند داده های اندازه گیری شده را در چارچوب منطبق سازی با شرایط واقعی تکمیل نماید که می بایست به جهت صحت سنجی در هر منطقه یکبار بصورت میدانی مورد آزمایش و منطبق سازی قرار گیرد، در واقع اگر مدیران یک بازار تصمیم به تهیه نقشه نوع محصولات کشاورزی و الگوی کشت منطقه تحت پوشش یک بازار به جهت مدیریت و برنامه ریزی مصرف آب منطقه داشته باشد، ابتدا می بایست در یک بازه زمانی، فصل کشت چندین نوع محصول زراعی و باغی در منطقه را بروی زمین به صورت میدانی، مشخص و سپس با استفاده از تصاویر ماهواره ای ماهانه و به کمک شاخص های گیاهی و مدل های نظارت شده اقدام به شناسایی نوع محصولات و الگوی کشت منطقه پیش از پیاده سازی و مطالعه، حین اجرا و مدیریت ضمن فعالیت بازار آب در آنجا نمایند.

کلیدواژه ها:

بازار آب ، مدیریت ، نظارت و ارزیابی ، سنجش از دور