پاسخ عملکرد و اجزای عملکرد کاملینا به سطوح مختلف شوری و کم آبی در شرایط گلخانه ای

سابقه و هدف: با توجه به نقش محوری گیاهان دانه روغنی در کشاورزی پایدار، بررسی اثرات تنش های محیطی مانند تنش شوری و خشکی بر عملکرد دانه این گیاهان مهم و حیاتی است. به دلیل کاهش کمی و کیفی منابع آب آبیاری در مناطق خشک و نیمه خشک جهان و از جمله ایران، اعمال مدیریت کم آبیاری و استفاده از آب های شور در کاشت این گیاه امری اجتناب ناپذیر است. بنابراین پژوهش حاضر با هدف بررسی اثر کم آبیاری و سطوح مختلف شوری بر عملکرد دانه و کارایی مصرف آب گیاه دانه روغنی کاملینا انجام شد.مواد و روش ها: آزمایش به صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملا تصادفی با سه تکرار در گلخانه ای در منطقه کاشمر انجام شد. عامل های آزمایش سه سطح آب آبیاری شامل ۱۰۰%= W۰، ۷۵%= W۱ و ۵۰%= W۲ نیاز آب آبیاری و چهار سطح شوری شامل ۷/۰= S۰، ۴= S۱، ۸= S۲ و ۱۲= S۳ دسی زیمنس بر متر بودند. لازم به ذکر است که حد آستانه تحمل به شوری گیاه کاملینا سه دسی زیمنس بر متر گزارش شده است. تیمار ۱۰۰% تامین نیاز آب آبیاری و شوری ۷/۰ دسی زیمنس بر متر (W۰S۰) به عنوان تیمار شاهد در نظر گرفته شد. برای تعیین مقدار آب مورد نیاز در هر آبیاری ابتدا گلدان ها وزن شدند و سپس از طریق اختلاف وزن اندازه گیری شده با وزن گلدان در ظرفیت زراعی و در نظر گرفتن ضریب تیمارهای آبیاری (۱۰۰، ۷۵ و ۵۰ درصد)، میزان آب لازم برای هر گلدان به دست آمد. تیمارهای شوری از طریق اختلاط آب زیرزمینی خیلی شور (شوری بالای ۱۲ دسی زیمنس بر متر) با آب شیرین (شوری ۷/۰ دسی زیمنس بر متر) و عملکرد بیولوژیک، وزن خشک اندام های هوایی و وزن دانه نیز بر حسب گرم در بوته با استفاده از ترازوی با دقت ۰۰۱/۰ گرم، به دست آمدند. از تقسیم عملکرد دانه بر عملکرد بیولوژیک، شاخص برداشت محاسبه گردید. یافته ها: نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اثر شوری بر عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیک، وزن هزار دانه، کل ماده خشک و کارایی مصرف آب و اثر متقابل شوری و مقدار آب آبیاری بر تبخیر-تعرق گیاه و اثر تنش خشکی تنها بر کارایی مصرف آب و تبخیر-تعرق گیاه در سطح احتمال یک درصد معنی دار بود (P<۰.۰۱). در تمام سطوح آبیاری، افزایش شوری باعث کاهش معنی دار صفات فوق الذکر شد. بیش ترین تبخیر-تعرق گیاه در تیمار شاهد و به اندازه ۲۳۱ میلی متر و کم ترین مقدار آن در تیمار W۲S۳ و به اندازه ۹۰ میلی متر مشاهده شد. بیش ترین عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیک، وزن هزار دانه و کل ماده خشک در تیمار شاهد (W۰S۰) و به ترتیب به اندازه ۴۸/۴، ۵۳/۱۸، ۳۶/۱ و ۲۱/۸ مشاهده شد. بیش ترین کارایی مصرف آب در سطح شوری ۷/۰ دسی زیمنس بر متر و تیمار ۵۰ درصد نیاز آب آبیاری به اندازه ۹۸/۰ کیلوگرم بر مترمکعب و کم ترین مقدار آن در سطح شوری ۱۲ دسی زیمنس بر متر و در تیمارهای آبیاری ۷۵ و ۱۰۰ درصد نیاز آب آبیاری و به ترتیب به اندازه ۶۹/۰ و ۵۴/۰ کیلوگرم بر مترمکعب کامل اتفاق افتاد. نتیجه گیری: با توجه به یافته های پژوهش حاضر می توان گفت: گیاه کاملینا تحمل به خشکی دارد اما شوری آب را تحمل نمی کند. از آن جایی که استفاده حدود ۹۰ تا ۱۷۰ میلی متر آب آبیاری در شرایط اعمال کم آبیاری، موجب کاهش معنی دار عملکرد دانه کاملینا نشد، کشت دیم این محصول در منطقه که مجموع بارش سالانه آن به طور متوسط از ۱۵۰ میلی متر بیش تر است، پیشنهاد می گردد. کشت و کار این گیاه به صورت دیم در بسیاری از اقلیم های کشور می تواند نتایج مطلوبی از قبیل کاهش وابستگی به واردات دانه های روغنی، حفظ منابع آبی و استفاده بهینه از مزارع دیم را به دنبال داشته باشد.

کلیدواژه ها:

تبخیر-تعرق واقعی ، کارایی مصرف آب ، گیاه دانه روغنی ، شاخص برداشت