چکیده مبسوط
مقدمه: با توجه به کاهش سطح و کیفیت جنگلها در کره زمین که بهدلایل مختلفی از قبیل تخریب، آتشسوزی و تاثیرات سوء ناشی از خشک سالی و تغییر اقلیمی به وجود آمده است، جنگلکاری از جمله راهبردهای استراتژیک در جهت حفاظت و غنیسازی جنگلها بهشمار میرود. جنگل های دست کاشت درصد بسیار کوچکی از مساحت جنگل ها و نیمی از چوب صنعتی جهان را تشکیل می دهند؛ جنگلهای دست کاشت علاوه بر احیای مناطق باعث تعدیل آب و هوا، جلوگیری از فرسایش خاک، جلوگیری از آلودگی هوا و ایجاد مکانهای تفرجگاهی و باعث جلوگیری از تخریب خاک در اراضی خشک می شوند. همچنین، نیاز چوب بشر را در درازمدت تامین نموده و فشار بهرهبرداری از جنگلهای طبیعی را کاهش میدهند. انجام برخی خدمات بوم سازگان و ایجاد تغییرات در ویژگیهای فیزیکی شیمیایی خاک و چرخههای بیوشیمیایی از دیگر فواید جنگلها هستند. امروزه، با توجه به تامین نیازهای رو بهرشد صنعت خمیر و کاغذ با جنگلکاری با گونه های سریع الرشد و محدودشدن برداشت چوب از جنگل های طبیعی اهمیت آن روزافزون شده بهطوریکه مطالعات بیشتر در این زمینه ناگزیر شده است. برخلاف بسیاری از کشورها، جنگلهای دست کاشت ایران اهداف تولیدی ندارند و اغلب در قالب پروژه هایی با اهداف مختلف نظیر
توسعه جنگل های موجود، بیابان زدایی و تثبیت شن، فضای سبز حاشیه صنایع و کارخانجات، فضای سبز، پارک های جنگلی، بوستان های روستایی و جنگل داری شهری اجرا شده اند که مجموعه آنها به عنوان جنگلکاریهای سنواتی مورد ذکر و گزارش قرار می گیرند. با این وجود، با توجه به تنوع بسیار زیاد گونه های به کار رفته در جنگلکاریها متناسب با شرایط اکولوژیکی متنوع موجود در کشور، مدیریتی یکپارچه برای جنگل های دست کاشت کشور وجود ندارد. از سوی دیگر، هیچگونه اطلاعات مدونی در خصوص روند تغییرات کمی و کیفی این جنگلکاریها در دست نیست و پژوهش های انجام شده در مجامع دانشگاهی و تحقیقاتی نیز اغلب به صورت مطالعات موردی و بررسی های مقطعی با استفاده از سیستم های نمونه برداری موقت بوده اند. لذا، در راستای سیاست های راهبردی موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور و به منظور ایجاد بانک اطلاعاتی به هنگام و دقیق از وضعیت جنگل های دست کاشت در
غرب استان گلستان با هدف وضعیت و چالشهای موجود، پیشنهاداتی برای بهبود مورد ارزیابی قرار گرفت.
مواد و روشها: در ابتدا، جنگلهای دست کاشت
غرب استان گلستان (شامل شهرستانهای کردکوی، بندرگز، گرگان، علی آباد، آق قلا، گمیشان و بندرترکمن) شناسایی و بر مبنای اطلاعات آرشیوی سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور، ادارات کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان و اداره منابع طبیعی شهرستان های استان مورد بررسی قرار گرفتند. بررسی های انجام گرفته از طریق فرم "ثبت مشخصات جنگلکاری" شامل استخراج اطلاعاتی از قبیل تاریخچه و مساحت جنگلهای دست کاشت، شناسایی نوع گونه های کاشته شده، شناسایی گونه های سازگار، ارزیابی عملیات احیایی و واکاری و در نهایت، تحلیل برنامه جنگلکاری با درنظر گرفتن اصل دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده بود. لذا، با تهیه یک بانک اطلاعاتی اولیه از مشخصه های کمی و کیفی جنگلهای دست کاشت در غرب استان گلستان، تمامی اطلاعات کمی و توصیفی به تفکیک هر شهرستان در محیط نرم افزار Arcmap تبدیل به نقشه رقومی شد و پس از جمعبندی، نتایج در قالب یک مقاله علمی پژوهشی ارائه شد.
یافته ها: نسبت سطح جنگلهای دست کاشت به سطح شهرستان در شهرستانهای
غرب استان گلستان ۰/۰۵ بود و بیشترین سطح جنگلکاری شده نسبت به مساحت شهرستان در بندرگز (۰/۰۲) برآورد شد. ترتیب سطح جنگلهای دست کاشت در شهرستان ها بهصورت زیر بود: بندرگز، علیآباد، کردکوی و گرگان بیش از
آق قلا، بندرترکمن و گمیشان. عمده جنگلکاریهای انجام گرفته در شرق استان گلستان انجام شده است (۸۳ درصد) که در مقایسه با غرب استان میتوان به بیشتر بودن عرصههای مناسب برای جنگلکاری اشاره نمود. سطح بیشتری از جنگلکاری در شهرستان های گرگان و علی آباد انجام شده است و در شهرستانهای آق قلا، بندرترکمن و گمیشان سطح جنگلهای دست کاشت، صفر است که نشان دهنده توزیع نامناسب جنگلهای دست کاشت در سطح شهرستان های این استان است. گونه های شاخص درختی کاشته شده در
غرب استان گلستان غالبا شامل زربین، سرونقرهای، کاج بروسیا، بلوط بلند مازو و توسکا ییلاقی بود. جنگل دست کاشت شصت کلا در گرگان از تمامی طرحها موفق تر بود که به دلیل قرق و حفاظت کامل این طرح و همچنین جلوگیری از ورود دام و قاچاق چوب بوده است. از جمله طرحهای کمتر موفق در منطقه مورد مطالعه، طرح جنگلکاری قرق بود که بیشتر مشکلات اجتماعی در آن مشاهده گردید به طوریکه صدمات بسیاری به درختان توسط مردم بومی و رهگذران ایجاد شده است. از طرفی، سطح زیادی از عرصه جنگل های دست کاشت با توجه به قرارگیری در مجاورت زمین کشاورزی، تعرض به اراضی جنگل دست کاشت و قاچاق گسترده از بین رفته است. از طرف دیگر، عدم
پایش و بررسی طرحهای جنگلکاری، حضور دام در عرصه و کمبود قرقبان بر روی موفقیت کمتر این طرح اثر گذاشته است.
نتیجهگیری: با توجه به موفقیت طرحها و بررسی چالش های آن ها، بالابردن پذیرش اجتماعی طرحها، مراقبت و نگهداری مستمر و لزوم انجام هرس در بسیاری از جنگلکاری ها، خروج گونه های سوزنی برگ و ورود گونه های پهن برگ، به کارگیری تعداد قرقبان بیشتر، مدنظر قرار دادن توان اکولوژیک عرصه در احیاء و واکاری ،
پایش مستمر و مدیریت صحیح و قطع و خروج درختان به سن بهره برداری رسیده ازجمله راهکارهای مدیریتی مناسب هستند که برای جنگل کاری های غرب استان توصیه می شوند.
