تغییرات فراوانی و زی توده کرم های خاکی زیر پوست زی در جنگل های شرق هیرکانی

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: کرم های خاکی، که بخش عمده ای از زیست توده بی مهرگان خاک را تشکیل می دهند، نقش اساسی در بهبود ویژگی های فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک ایفا می کنند. این جانداران با تغییر ساختار خاک و تجزیه مواد آلی، موجب بهبود عملکرد بوم ‎سازگان و افزایش تولید اولیه می شوند. کرم های خاکی براساس رفتار و تغذیه به دسته های مختلفی تقسیم می شوند که از جمله مهم ترین آن ها می توان به کرم های اپی‎ژئیک، آنسیک و اندوژئیک اشاره کرد. علاوه بر این، برخی کرم ها، مانند گونه های درخت زی و زیر پوست زی، در زیستگاه های غیرمعمول زندگی می کنند. هدف اصلی این پژوهش بررسی تاثیر خشکه دارها بر تنوع زیستی، فراوانی و زی توده کرم های خاکی زیرپوست زی در جنگل های شرق هیرکانی است. در این راستا، شناسایی و طبقه بندی انواع کرم های خاکی موجود در زیرپوست خشکه دارها (چهار گونه) انجام و تلاش شد تا تاثیر گونه های مختلف خشکه دار و درجات پوسیدگی آن ها بر شاخص های مختلف تنوع زیستی و یکنواختی کرم های خاکی تحلیل شود. هم چنین، با بررسی و مقایسه فراوانی و زی توده کرم های خاکی در زیر تاج پوشش جنگل و روشنه ها سعی شد تا تاثیر موقعیت های مکانی مختلف در جنگل های معتدله خزان کننده شرق هیرکانی مورد ارزیابی قرار گیرد. مواد و روش‎ ها: منطقه مورد مطالعه در سری یک طرح جنگل داری دکتر بهرام نیا واقع در جنگل های شرق هیرکانی قرار دارد. این پژوهش در پارسل ‎های ۱، ۴، ۷، ۸، ۳۱ و۳۲ انجام شد، این پارسل‎ ها به‎ ترتیب شامل تیپ ‎های پوشش درختی بلوط- ممرز، بلوط- ممرز، ممرز _انجیلی، ممرز_ انجیلی، راش_ممرز و راش_ممرز هستند. در این مطالعه، ۱۱۹ نمونه از خشکه دارهای افتاده از چهار گونه راش، ممرز، بلوط و انجیلی به ‎صورت تصادفی از زیر تاج پوشش جنگل و روشنه ها در دو ارتفاع ۱۵۰ و ۹۵۰ متری انتخاب و بر اساس ویژگی های فیزیکی به چهار درجه پوسیدگی تقسیم شدند. پس از جداسازی پوست با چاقوی تیز، کرم های خاکی زیر آن جمع آوری و ابتدا در اتانول ۱۵ و سپس ۷۵ درصد نگهداری، و بعد از یک روز به محلول فرمالین ۴ درصد منتقل شدند. کرم ها تا سطح جنس با کلیدهای شناسایی موجود شناسایی شدند و سپس زی توده پس از خشک شدن ۴۸ ساعته در آون با دقت ۰/۰۰۰۱ گرم اندازه گیری شد. تجزیه و تحلیل داده ها شامل محاسبه شاخص های تنوع (شانون و سیمپسون)، یکنواختی (پایلو) و غنا (مارگالف و منهنیک) برای بررسی تنوع کرم های خاکی انجام شد. بررسی شاخص های تنوع با استفاده از نرم افزار PAST(۳.۰۴) و آزمون های آماری نیز برای بررسی تنوع، فراوانی و زی‎توده کرم ‎های خاکی بین متغیرها با استفاده از نرم افزار SPSS انجام شد. یافته ‎ها: در بررسی چهار گونه خشکه ‎دار (ممرز، راش، بلوط و انجیلی)، چهار جنس کرم خاکی زیرپوست زی شاملEisenia, Dendrobaena, Dendrodrillus, و  Apporecoeda با درصدهای فراوانی به‎ ترتیب ۳۲، ۲۰/۴۶، ۴۵/۹۴ و ۱/۶۰ شناسایی شدند. قابل ذکر است که بیشترین فراوانی و زی‎توده کرم های خاکی زیرپوست زی، مربوط به جنس Eisenia بود که در خشکه دار ممرز مشاهده شد. تاثیر گونه ‎های خشکه دار بر تنوع زیستی کرم های‎ خاکی زیرپوست زی معنادار بود، اما تفاوت معناداری در فراوانی و زی توده کرم های خاکی دیده نشد. بیشترین مقادیر شاخص های تنوع شانون و سیمپسون در گونه بلوط (۰/۱۶ و ۰/۲۳) و کمترین مقادیر این شاخص‎ ها در گونه انجیلی (۰/۰۲ و ۰/۰۳) مشاهده شد. هم چنین، در گونه ممرز و انجیلی بیشترین و کمترین شاخص غنای مارگالف با مقادیر به ‎ترتیب ۰/۱۴ و ۰/۰۱ مشاهده شد. شایان ذکر است که بیشترین فراوانی و زی توده کرم های خاکی زیرپوست زی به‎ ترتیب مربوط به گونه های ممرز، بلوط، راش و انجیلی بود. شاخص های یکنواختی پایلو و غنای منهنیک در مراحل مختلف پوسیدگی خشکه دارها تفاوت معناداری نشان دادند. بیشترین مقادیر شاخص های تنوع شانون (۰/۳۴)، غنای منهنیک (۰/۳۲) و مارگالف (۰/۲۴) در خشکه دارهای گونه ممرز با درجه پوسیدگی ۲ مشاهده شد، به ‎طوری‎که تمام شاخص های تنوع زیستی بررسی شده در بین درجات مختلف پوسیدگی این گونه تفاوت معناداری داشتند. نتایج تحلیل واریانس نیز نشان داد که درجه پوسیدگی تاثیر معناداری بر فراوانی زی توده کرم های خاکی زیرپوست زی داشت. بیشترین و کمترین فراوانی و زی توده کرم های خاکی زیرپوست زی به ‎ترتیب در درجات پوسیدگی ۳ و ۱ مشاهده شدند. نتیجه‎ گیری: در بین متغیرهای این پژوهش، شامل نوع گونه خشکه‎ دار، درجه پوسیدگی خشکه ‎دار، موقعیت قرارگیری زیرتاج پوشش جنگل یا روشنه‎ های تاجی و ارتفاع از سطح دریا، تنها درجه پوسیدگی خشکه ‎دار بر تغییرات فراوانی و زی‎توده کرم‎ های خاکی زیرپوست‎زی تاثیر معنی ‎دار داشت. این موضوع نشان می‎دهد که بر خلاف خاک ‎های جنگلی، که پراکنش عمودی و افقی کرم‎ های خاکی در آن بسیار متنوع است، کرم ‎های خاکی زیرپوست‎زی پراکنش نسبتا یکنواختی دارند که نشان دهنده شرایط همگن و مناسب زیرپوست خشکه ‎دار برای زیست کرم خاکی است. با توجه به وقوع تغییرات اقلیمی از یک ‎سو و آشفتگی های ناشی از دخالت ‎های انسانی به ‎نظر می ‎رسد که نگهداری هر نوع خشکه‎ دار در هر دامنه ارتفاع از سطح دریا و موقعیت‎ های تاج پوشش متفاوت قادر است به حفظ تنوع زیستی کرم ‎های خاکی کمک شایان توجهی نماید.

کلیدواژه ها:

Corticolous Earthworm ، Deadwood ، Decay Stage ، Forest Gap ، خشکه دار ، درجه پوسیدگی ، روشنه ، کرم خاکی زیرپوست زی