تحول مفهومی «الکتاب» در تفسیر آیه «ما فرطنا فی الکتاب من شیء»: بررسی تاریخی-فرهنگی.

آیه "ما فرطنا فی الکتاب من شیء" (انعام: ۳۸) از جمله آیاتی است که مفهوم "الکتاب" در آن به فراوانی در بین مفسران مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. این پژوهش با بررسی آراء مفسران در ۷ قرن اول اسلام و تمرکز بر تحولات فکری، تلاش می کند تا نقش جبائی، مفسر معتزلی(زیسته در قرن ۴ و ۵)، در تحول مفهومی "الکتاب" را روشن سازد. جبائی با طرح نظریه جامعیت علمی قرآن، نخستین کسی بود که این مفهوم را از "لوح محفوظ" به "قرآن" گسترش داد . این تحول رویکردی نقش مهمی در اندیشه تفسیری پس از او ایفا کرد. پژوهش حاضر با رویکرد تاریخی-فرهنگی، زمینه های تاریخی و فرهنگی سه قرن اول اسلام را بررسی کرده و عوامل موثر در شکل گیری اندیشه جبائی را تحلیل می کند. در این مطالعه، چالش های تفسیری، نقش فتوحات اسلامی در تبادل فرهنگ و دانش، نهضت ترجمه در عصر عباسی و حمایت های عباسیان از علوم و مخالفت سنت گرایان با علوم زمانه بررسی شده اند. نتیجه این بررسی ها نشان می دهد که نظریه جامعیت علمی قرآن جبائی، تاثیر عمیقی بر اندیشه تفسیری مفسران قرون بعدی داشته و به رغم مخالفت هایی که با آن شده، همواره مورد توجه و بحث بوده است.

کلیدواژه ها:

قرآن ، تفسیر ، الکتاب ، تحول مفهومی ، جبائی