چگونگی نگاره پردازی پیشکش آورندگان شاهی در غارهای کوچا (مطالعه موردی: چگونگی ایستادن پیشکش دهندگان بر روی پنجه پا)

چکیده  نگارهای موجود در غارهای نامی به «غارهای کوچا» در «شین جیانگ» کشور چین واقع است؛ این نگاره ها به عنوان صحنه «حامیان پادشاهی» خوانده می شود و تاریخ آنان به سده های  ۶-۷م. مربوط است. این نگاره بازتابی از شیوه خاص در پردازش ظاهری و سبک متفاوت ایستادن یعنی «ایستادن بر روی پنجه های پا» را نشان می دهد؛ نگاره ای با شماری از افراد که در کنار هم دیگر، اما بر روی پنجه های پای دیگری ایستاده اند. این پژوهش به چگونگی پیوند این حالت ایستادن و پیوند آن با هنر ایران و آسیای میانه می پردازد. هنر ایرانی و آسیای میانه به شکل مختلف با برپایی هویت شاه گرایانه، آئین های دینی و مفاهیم زیبایی شناختی مردم کوچا درهم تنیده است.  کلیدواژگان: چهره بانیان، تصویر نوک پنجه (یا تصویر ایستاده بر پنجه)، ایران، آسیای مرکزی، آئین. مقدمه  غارهای «قیزیل» در «سین کیانگ» دربردارنده نگاره های بسیاری از پیشکش آوردندگان کوچا مربوط به سده ششم تا هفتم میلادی را پاس داشته است. این نگاره ها بیشتر در دو سوی درب ورودی اتاق اصلی یا روی دیوارهای اندرونی و بیرونی تاقچه های چپ و راست نقاشی شده اند. نگاره های این افراد با قد بلند، لباس و ظاهر متمایز و حالت پاهای آن ها به شکلی کاملا رسمی نگاریده شده است: چکمه های نوک تیز، درحالی که پای چپ یکی بر روی پای (راست) دیگری و پای آن یکی بر روی پای کناری نقش شده اند. پیش تر و درمورد لباس، هویت یا موقعیت این نگارها، بحث های زیادی صورت گرفته است. این پژوهش بر چگونگی پیوند میان حالت ایستادن در نگاره های غارهای کوچا و ساخت هویت خاندان سلطنتی تمرکز می کند؛ افزون تر، پژوهش به پیشینه چنین نگارگری، هدف و نیت نگارگران اصلی از این حالت را نیز بررسی خواهد کرد؛ بنابراین پژوهش بیشتر بر پیوند «حالت» و «مفهوم» تمرکز دارد. چگونگی ایستادن پیشکش آورندگان شاهی، شیوه ای یکتا بسیاری از غارهای قیزیل در سین کیانگ، چهره های ایستاده پیشکش آورندگان زن و مرد را در دو سوی درب ورودی اتاق اصلی یا روی دیوارهای داخلی و خارجی تاقچه های چپ و راست را به نگارش آورده که قدمت آن ها به سده های ششم تا هفتم میلای برمی گردد.  نگاره های نخستین پیشکش آورندگان از دید گاهنگاری، بیشتر در دو سوی در دیوار جلوی اتاق اصلی نقاشی شده اند؛ اهداکنندگان رده بالاتر چون پادشاهان، شهبانوان و شاهزادگان در حالت ایستاده و آن هایی که در رتبه پایین تر قرار دارند، در حالت ایستاده با حالت خاص پنچه پا نگاریده شده اند. با سده ششم میلادی، وضعیت شرکت کنندگان، به ویژه برروی دیوارهای داخلی تاقچه های دو سوی اتاق اصلی، یعنی در دو طرف پیکره اصلی، افزایش می یابد؛ اگر به تمام پیکرهای ایستاده پرستش کنندگان، که حفظ شده ، نگاهی بیندازیم، متوجه خواهیم شد که همگی تقریبا دارای لباس یکپارچه و همه در حالت خاص برروی پنجه ایستاده اند؛ سبکی که «گلونویددل» آن را «پیکره های طرح دار» نامیده است.  در سمت چپ کتیبه های برهمنی، نگاره دو پریستار، یعنی پادشاه و شهبانوی کوچا دیده می شود؛ این دو نیز در همان حالت «ایستادن بر روی پنجه های پا» نگاریده شده اند. گروهی دیگر متشکل از چهار پیکره پیشکش آورنده، دوگروه دیگر، شامل سه نفر (دو مرد و یک زن) و گروه دوم سه نفر نیز در حالت ایستادن برروی انگشتان پا (پنجه ها) درحالی پای هر یک روی پای دیگری قرار دارد. شماری دیگر شامل هفت نفر در دیوار داخلی نیز در همین حالت بر روی پنجه نگاریده شده اند؛ اما پرسش اینجا است که، چرا این شمار افراد برروی سر پنجه خود به نگارش درآمده اند؟ بر پایه سنگ نوشته ها، بیشتر این کسان به دودمان شاهی کوچا وابستگی دارند.  پیوند میان نگاره های پیشکش آوران در غارهای کوچا با ایران و آسیای میانه حالت منحصربه فرد «گذاشتن پنجه بر روی پنجه فرد کناری» دیوارنگاره های غارهای کوچا، بازتاب اهداکننده ای است که در نقاشی و مجسمه دون هوانگ یا دیگر کرانه های چین نمی توان یافت. داده های باستان شناسی نشان می دهد که نگاره چنین گروهی از افراد که چفت هم ایستاده ، و سر پنجه پای هر یک روی پای دیگری قرار دارد، در نقش برجسته های گندرا، هنر اشکانی و هنر خاورمیانه از دوره اشکانی دیده نمی شود؛ اما در نقاشی و مجسمه سازی ایران تا به آسیای میانه از سده سوم تا به هفتم میلادی از راه هنر ساسانی و سغدیان آسیای میانه نشین قابل فهم است.  از میان نگار برجسته های صخره ای ساسانی به سده سوم میلادی، می توان به نقش برجسته های اردشیر اول (۲۲۴-۲۴۱ م.) و شاپور اول (۲۴۱-۲۷۲ م.، ۲۴۱-۲۷۲ م.) به ویژه نگاره پیروزی شاپور بر امپراتور رومی در دارابگرد اشاره کرد. آن شمار از همراهان شاه که در پشت سر وی قرار دارند دارای حالت پاهای همانند با حالت پای پیشکش آورندگان سلطنتی غارهای کوچا هستند.  در پرستشگاهی بودایی به نام «فیاض تپه» در «ترمز»، ازبکستان، یک نقاشی دیواری بر روی دیوار شمال غربی معبد باقی مانده است؛ این نگاره، ۱۰ مرد را نشان می دهد. از بارزترین ویژگی نگاره این است که انگشتان پنجه پای هر یک بر روی پنجه پای کناری است.  معبد بودایی دیگری به نام «قره تپه» در فاصله یک کیلومتری فیاض تپه وجود دارد که گروهی مشابه از نگاره های ایستاده کنار هم روی دیوار جنوبی آن نقاشی شده اند. افزون بر این، نگاره همسانی در نقاشی های دیواری پرستشگاه شمالی از صومعه باستانی «پنجکند دو»، سده پنجم میلادی، می توان ارجاع داد.  در شمال افغانستان و در نزدیکی بلخ، مکان مذهبی به نام «دلبرجین» (دلبرجان؛ م.) وجود دارد. از بارزترین ویژگی این نقاشی موجود، وجود سرپنجه هایی افراد دو به دو برروی پای هم دیگر است. «لوینسکی» و «ژانگ گوانگدا» تاریخ نقاشی های دلبرجین را به سده پنجم تا آغاز سده ششم می دانند. گزارش هایی از پیوندهای میان کوچا و ایران در منابع چینی ثبت شده است؛ از این شمار باید به کتاب تانگ نامه قدیم اشاره کرد.  هم چنین مدارک بسیاری از متن شناسی تا به داده های باستان شناسی وجود دارد که نشان می دهد چین از «وی شمالی» (Northern Wei) تا آغاز دودمان «تانگ» پیوند نزدیکی با ایرانیان ساسانی داشته است. بنابر گزارش کتاب تاریخ وی، ساسانیان ۱۰بار در دوره وی شمالی و درمجموع ۲۹بار در زمان دودمان تانگ ساسانیان و شاهان تانگ چین به مبادله سفیر پرداختند. این منابع به پیوندهای ایران و چین بیشتر به سده ششم تا هفتم میلادی، به ویژه ساسانیان ایران و تانگ چین می پردازد؛ از این روی، امکان نفوذ فرهنگ و هنر ایران بر نگاره های کوچا قابل فهم است.  درمورد نگاره های نگاریده شده بر روی پنجه پا از ایران، تا به آسیای میانه و کوچا که در بالا به آن ها اشاره شد، نمی توان گفت که دقیقا متعلق به کدام دوره و به کدام گروه قومی وابسته است؛ اما آن چه آشکار است که این گروه ها در پوشش و وضعیت ایستادن همانند نگاریده شده اند. اگر به حالت و ویژگی سیمای اهداکنندگان شاهانه کوچا دقت کنیم، متوجه می شویم که هرکدام از آن ها از طرح سیمای یکسانی برخوردارند؛ اگر قرار بود تنها سیمای آن ها اساس باشد، تشخیص آن ها از یک دیگر و حتی تعیین جنسیت آن ها ناممکن می شد؛ با وجود این، نوع پوشش آن هاست که بدین تشخیص یاری داده است.  نتیجه گیری با بررسی سرچشمه نگاره حالت ایستاده دودمان شاهی کوچا، یعنی ایستادن بر روی «نوک/پنجه پا دیگری» به یک «آئین کهنیک » می رسیم که از سنت های نگارگری ایران و آسیای میانه برگرفته شده است؛ این سنت در کران جغرافیایی کوچا «باز طراحی» شده است. نگاره حالت پاها هرچند واقعیت گرایانه نیست، اما چنان ساختارمند طراحی شده ، که همه پادشاهان کوچا با شیوه ای بسیار فاخر به «پیدایی/نگاریده» می آیند و این می تواند برگرفته از یک الگوی کامل باشد.  ویژگی های هنری ایران و آسیای میانه که بیانگر حالت «پادشاهان» و «قدیس ها» است، به عنوان خمیرمایه ای برای نگاریدن شخصیت های خاندان سلطنتی کوچا، بسیار موردتوجه نگارگران بوده است. مشاهده موقعیت این اهداکنندگان در غار نشان می دهد که بیشتر آ ن ها در دو سوی پیکره اصلی بودا، یعنی روی دیوارهای سمت چپ و راست ستون مرکزی اتاق اصلی غار نقاشی شده اند. دودمان شاهی و راهبان راهنما، همراه با پیکره بودا، با هم صفی از پریستاران را تشکیل می دهند و فضایی (دینی) را برای پرستش بودا ایجاد می کنند. راهروهای سمت چپ و راست ستون مرکزی به نیمه پشتی غار پیوست می شوند و با هم گذرگاهی را تشکیل می دهند که می توان اطراف ستون مرکزی را احاطه کرد، گذرگاهی که در ترکیب فضای آئینی این غار نیز مرکزی است. این گروه از اهداکنندگان نگاریده شده در غارها، شامل اعضای دودمان شاهی و هم مجریان مراسم مذهبی و باورمندان می شود. این «حضور» دوگانه (شاه و مذهبیون) بر نیاز خانواده شاهی به پرستش بودا را بازتاب می دهد. نگارش پیکرهای به شکل بزرگ، با لباس های باشکوه و حالت های ایستاده منظم و مرتب اهداکنندگان سلطنتی کوچا، پرشورترین عناصر مورداستفاده نقاشان برای بیان وقار و شکوه اهداکنندگان است. این شیوه طراحی الگوی موردعلاقه نگارگران بود که هم «شکوه» (شاهانه)و هم باور (دینی) را به نمایش گذاشته اند.

کلیدواژه ها:

The Portrait of the Donors ، Tiptoeing Image ، Iran ، Central Asia ، Ritual. ، چهره بانیان ، تصویر نوک پنجه (یا تصویر ایستاده بر پنجه) ، ایران ، آسیای مرکزی ، آئین.