دیدگاه های نو درباره جوامع سغدیان در شمال چین

چکیده  از دوره هخامنشیان تاکنون، ایرانیان به عنوان حاکمان بخشی از مسیر تجارت راه ابریشم، نقش امنیتی و پشتیبانی مسیر را برای کسب سود اقتصادی و ارتباطات فرهنگی در داخل سرزمین حاکمیتی خود انجام داده اند و چین تا اروپا را به هم متصل می کرد ه اند. سغدیان، به عنوان بخشی از حاکمیت شرق ایران، دارای نقش تاثیرگذار از اواسط قرن سوم تا هشتم میلای، در تجارت و ارتباطات بین منطقه ای برعهده داشتند و به نوعی در کنار تجارت راه ابریشم، آن را به شکل حضور در سرزمین چین به دیپلماسی صلح ابریشم، برای حضور خودشان تبدیل کرده اند. بازرگانان سغدی به عنوان یکی از گروه های ایرانی شرقی، همواره گونه ای از دیپلماسی هم زیستی جاده ابریشم پیش بردند، که از یک سوی با شناخت قدرت اقتصادی تجارت راه ابریشم، با هدف کسب منفعت اقتصادی، و از سوی دیگر صلح و دوستی میان سرزمین چین و اقوام دیگر این مسیر استفاده کردند، تا جایگاه خود را تثبت کنند. یافته های باستان شناسی سغدیان از گذشته موردتوجه محققان غربی و شرقی قرار گرفته و به نوعی تاریخ هنر آن ها را معرفی کردند؛ در این میان یافته های جدید در دو دهه گذشته، شمال چین واقعیت حضور شایسته و دیپلماسی صلح ابریشم سغدیان را مورد تاکید قرار می دهد. در این میان یافته های به دست آمده از کاوش های باستان شناسی شمال چین -ازجمله یافته های قبور خانواده های سغدی- هرچند به صورت گزارش های اولیه، موردتوجه کاوشگران قرار گرفته است که می تواند با توجه به کتیبه ها، جنبه های هنری و معنوی، به ویژه نقاشی های دیواری، جایگاه سغدیان در سرزمین چین مورد بررسی قرار دهد. مهم ترین هدف این پژوهش شناساندن یافته های سغدیان در شمال چین برای مخاطبان ایران فرهنگی و به تصویر کشاندن اهمیت حضور آن ها در موقعیت جغرافیایی جدیدشان، در سرزمین چین است؛ در این راستا، پژوهش حاضر با روش تاریخی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای درصدد پاسخ به این پرسش ها است؛ حضور جوامع سغدی در شمال چین چگونه شکل گرفته است و چه ارتباطات فرهنگی را بین سرزمین ایران و چین نشان می دهد؟ نتایج پژوهش یافته های جدید سغدیان در شمال چین، حضور جوامع ابتدایی بسته و سپس جامعه ای با تعامل فرهنگی با چینیان را مستند می نماید؛ به نظر می رسد آن ها به شکل خانواده های هنرمند، صنعتگر و بازرگان در سرزمین چین فعالیت خود را آغاز و به عنوان بخشی از خانواده های ایرانی نقش اقتصادی-فرهنگی خود را شکل دادند که در طی زمان می توان کنش فرهنگی مابین دو فرهنگ چین و سغدیان را به تصویر کشید.  کلیدواژگان: سغدی، شمال چین، نقاشی دیواری، نقاشی سنگی، تعامل فرهنگی. مقدمه  جاده ابریشم، شاهراهی بازرگانی، فرهنگی و ارتباطی است که جغرافیدان آلمانی به نام «فردیناند فون ریشت هوفن» (۱۸۳۳-۱۹۰۵م.) با اهداف استعمارگری قدیم آن را نام گذاری کرد. این مسیر تاریخی-اقتصادی و فرهنگی از غرب چین آغاز و پس از گذر از آسیای میانه، غرب آسیا (ایران فرهنگی) منطقه دریای مدیترانه و درنهایت به اروپا ختم می گردید. در قرن ۲۰م. اهمیت و مطالعه جاده ابریشم بیشتر گردید که در این میان می توان به محققان تورفان و بررسی های باستان شناسی توسط «مارک آورل اشتاین» و «سون هدین» نام برد (Richthofen, ۱۸۷۷; Hopkirk, ۱۹۸۰; Trümpler, ۲۰۰۸; Chin, ۲۰۱۳)، (نقشه ۱)؛ از این رو، ایران با توجه به گستره زمینی و دریایی، به عنوان مرکز ثقلی در ارتباطات بازرگانی-فرهنگی راه ابریشم جایگاه ارزشمندی دارد؛ هرچند در برخی مقاطع نسبت به برخی تاجران خارجی تاثیرش کم رنگ گردید (Qin, ۲۰۲۴: ۱۱۸). اهمیت سغدیان در سالنامه های چینی و سفرنامه های افراد مختلف به خوبی قابل استناد است (Belenizki, ۱۹۸۰: ۷-۸; Feltham, ۱۹۸۶)، (نقشه ۲). سغدیان، مردمانی از اقوام ایران شرقی باستان هستند که ازنظر جغرافیایی میان ایران باستان و چین واقع بودند. سغد محدوده ای در امتداد رودخانه زرافشان، واحه های پینجکنت و سمرقند بین آمودریا در شمال و سیردریا، در جنوب مستند شده است؛ این محدوده در برخی مراحل زمانی گستره جغرافیایی بیشتری مانند واحه های بخارا، فرغانه و چاچ (تاشکند) نام برد (de la Vaissiere, ۲۰۰۴) گستره شبکه های اقتصادی-فرهنگی سغدیان به ایستگاه های بین راهی مناسب به خوبی قابل شناسایی است ( نقشه ۳) و حتی این ارتباطات فرهنگی را می توان میان سغدیان و باختریان از دوره مفرغ جدید بازسازی نمود (Teufer, ۲۰۰۳) سغدیان براساس منابع از دوره های، مابین ۲۰۶ تا ۲۲۰م.، حضورشان در چین به اثبات رسیده است؛ آن ها به نظر به شکل خانواده های هنرمند، صنعتگر و بازرگان در سرزمین چین فعالیت خود را آغاز و به عنوان بخشی از خانواده های ایرانی نقش اقتصادی-فرهنگی خود را شکل دادند و در طی زمان می توان یک کنش فرهنگی مابین دو فرهنگ چین و نیز سغدیان را به تصویر کشید (Mao, ۲۰۲۳: ۶۱۶-۱۸; Zhao & Ghazanfari, ۲۰۲۴: ۱۵۹).  حضور سغدیان در سرزمین چین با حفظ اعتقادات معنوی خود، آئین دینی، با اصل دیپلماسی ابریشم که همانا صلح آمیز بودن در جامعه میهمان است، برخی از آئین و فرهنگ مردم چین را دریافت کرده و با ترکیب آئین خود، نوعی ارتباط فرهنگی شکل گرفت (Marshak, ۲۰۰۲; Grenet & Sims-Williams, ۲۰۰۷; Grenet, ۲۰۱۵). چنین رویکردی، به خوبی در شمال و غرب چین مستند است. مهم ترین سند مادی را می توان پذیرش برخی از آئین های معنوی در تدفین سغدیان معرفی کرد (Zhao & Ghazanfari, ۲۰۲۴: ۱۶۴-۱۶۵). این روش یک نوع درایت در پذیرش محدود از آئین جامعه میهمان در سکونتگاه های خود، نه تنها در چین، بلکه در مسیر جاده ابریشم، رقم زده شد که این روش -دیپلماسی فرهنگی راه ابریشم سغدیان- نام گذاری شده است. این دیپلماسی فرهنگی هیچ گونه ارتباطی به وفادار بودن یا نبودن سغدیان به آئین اصلی خود ندارد، بلکه همان دیپلماسی فرهنگی راه ابریشم که آنان انجام داده اند.  پرسش پژوهش: پرسش های اصلی پژوهش حاضر بدین قرار است؛ حضور جوامع سغدی در شمال چین چگونه شکل گرفته است و چه ارتباطات فرهنگی را نشان می دهد؟ روش پژوهش: روش پژوهش در جستار حاضر با روش تاریخی-تحلیلی مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای صورت گرفته است. این پژوهش براساس مستندات منتشرشده از کاوش های جدید چین که مدارک مستندی درخصوص حضور سغدیان را نشان می دهد، درصدد شناساندن یافته های جوامع سغدی در شمال چین و ترسیم اهمیت حضور آن ها در موقعیت جغرافیایی جدیدشان، برآمده است. بحث و تحلیل براساس منابع، مشخص است که در ابتدا نمایندگی های جامعه سغدی در سرزمین چین ، در سیستم اداری چینی پذیرفته و ادغام فرهنگی نشده است؛ در طی زمان، سغدیان هم به فعالیت های خود ادامه دادند و در کنار دیگر گروه های خارجی در سرزمین چین به ویژه در قرون پنج میلادی به بعد جایگاه اجتماعی پراهمیتی کسب کردند و در دیوان پادشاهی چین حضور یافتند؛ علت این گسترش را قدرتمند شدن امپراتوری «وی» (Wei) به لحاظ حضور اقوام سلسله «توبا» (Touba) از مغولستان ارزیابی می کنند. سلسله توبا با جوامع خارجی دیگر که در شمال چین بودند، متحد شدند؛ سغدی ها با توجه به این اتحاد نقش بهتری در سیستم تجاری-فرهنگی در محدوده شمال چین، به دست می آورند. این رشد به آنجا می رسد که سغدیان به دربار چینیان وحتی به مناصب بالای نظامی می رسند (Müller, ۲۰۰۸: ۱۲۲-۲۳)؛ لقب «سباو» (Sabao) نام چینی است که همان نام رهبری هر نمایندگی سغدی، که هر جامعه سغدی با ۲۰۰ خانواده سغدی، نامیده شدند. آن ها بر کلیه امور نظارت و انتصابات در داخل کلونی سغدی را انجام می دادند؛ هم چنین دولت مرکزی برخی وقت ها نمایندگان ویژه ای را برای کمک به مدیریت حکمرانی سباو به آسیای مرکزی می فرستاد؛ چنین نقش فرستاده ویژه ای داشت. پس همان گونه که سغدیان در ابتدای حضورشان به شکلی بسته، فقط با اعضای خانواده های آسیای میانه ای(در میان خانواده بزرگ سغدیان) ازدواج می کردند؛ چراکه در یک جامعه محدود درون فرهنگی زندگی می کردند و ارتباط عمیقی با جامعه میزبان، چینی ها، نداشتند؛ در طی زمان به شکل جوامع چند فرهنگی، پذیرش جوامع دیگر به ویژه میزبان، مناسبات میان فرهنگی پیشرفته ای را شکل دادند؛ هم زمان بایستی بیان کرد که آئین اصلی سغدی ها بیشتر همان اعتقادات پارسی و سغدی (ایران شرقی)، زرتشتی است؛ هرچند آئین های دیگری را در مراسم آئینی خود مانند میترایسم و بودایسم حضور پیدا می کنند (در این خصوص ر. ک. به: Grenet, ۲۰۰۵; Ashurov, ۲۰۲۰: ۱۵-۲۲). براساس یافته های قبورسنگی جدید، نقش و حضور سغدیان از یک نقش فرعی به یک نقش اصلی به خوبی در هنر این قبور سنگی مشخص می گردد؛ این نقش در امور اداری، بازرگانی و هنری درباری به شکل یک بخشی از فرهنگ چین و نه یک جامعه بسته با صرف فقط کسب اقتصادی تغییر یافته است. در هنر به جا مانده از قبور شمال چین، مشخص شد که سغدیان در مراسم های خود هنر ایرانی و خلق صحنه های طبیعی شکار و نوع پوشاکشان براساس هنر پارسی و ایران شرقی (سغدی) است؛ بعدها پارچه های ایرانی و چینی را در نوع لباس چینی را نیز انتخاب کردند. مجموعه های جدید سغدیان در چین نوعی نگاه جدیدی بر حضور آن ها در چین، به خصوص بعد از دوره ای که خود را در چین، با حفظ اصول هنری و اعتقادی سرزمین اصلی خود، به شکل هم زیستی فرهنگی با فرهنگ محلی درآمیختند. این تغییر روش به هم زیستی فرهنگی با جامعه میزبان، یک نوع درایت در پذیرش آئین فرهنگی جامعه میهمان، هرچند نه تمام اصول فرهنگی، در سکونتگاه های خود، نه تنها در چین، بلکه در مسیر جاده ابریشم، رقم زده شد. این روش را می توان به عنوان دیپلماسی فرهنگی راه ابریشم سغدیان پیشنهاد کرد. نتیجه گیری مطالعه حضور سغدیان در مسیر بازرگانی-فرهنگی ابریشم و به ویژه در سرزمین چین، تصویری روشن از دیپلماسی فرهنگی این قوم ایرانی تبار به دست می دهد؛ سغدیان باوجود حفظ آئین ها و باورهای معنوی خود، توانستند با بهره گیری از درایت فرهنگی، نوعی هم زیستی هدفمند با جامعه میزبان ایجاد کنند. یافته های باستان شناختی، ازجمله دیوارنگاره های دوره شان شان در لوپنور، سنگ نوشته های خانوادگی در استان شان شی، و اسناد برج دیده بانی در دون هوانگ، همه بر حضور پررنگ و ساخت یافته سغدیان در چین دلالت دارند. این شواهد، به روشنی نشان می دهد که سغدیان نه تنها در تبادلات بازرگانی، بلکه در تبادل فرهنگی، هنری و زبانی نیز نقشی کلیدی ایفا کردند. کاربرد نام های برگرفته از «سغد» در متون چینی، ازجمله «سوته» و «سوگیت»، هم چنین پراکندگی آثار هنری، خطی و آئینی آنان در نواحی مختلف چین، نشان از وسعت و نفوذ تمدنی آن ها دارد. این تعامل دوسویه، در قالب آن چه «دیپلماسی فرهنگی راه ابریشم سغدیان» نام گرفته، نه نشانی از دوری از هویت، بلکه نمونه ای از هوشمندی فرهنگی در تطبیق و تعامل با دیگر فرهنگ هاست. با توجه به چنین شواهد گسترده و مستند، می توان سغدیان را یکی از کنشگران موثر فرهنگی و تمدنی در آسیای مرکزی و شرق دانست، که میراث آنان هم چنان در مطالعه ارتباطات بین فرهنگی در جهان باستان اهمیت دارد.

کلیدواژه ها:

Sogdian ، North China ، Wall Painting ، Stone Painting ، Cultural Interaction. ، سغدی ، شمال چین ، نقاشی دیواری ، نقاشی سنگی ، تعامل فرهنگی.