پهنه بندی خطر آتش سوزی جنگل به روش تحلیل سلسله مراتبی فازی در جنگل های نیمه خشک بلوط زاگرس

چکیده مبسوطمقدمه: امروزه آتش­سوزی جنگل­ها بخش بزرگی از جنگل­های جهان و زندگی ساکنان را تهدید کرده است. آتش سوزی عامل اصلی اختلال در اکوسیستم­های جنگلی در سراسر جهان است. نتایج برخی از مطالعات نشان داده است که عوامل مختلف اکولوژیکی و اقلیمی منجر به تغییر در وسعت و شدت آتش سوزی جنگل­ها شده است. با مروری بر مطالعات گذشته می­توان گفت که در اغلب این موارد از عوامل محیطی مختلفی برای ارزیابی پتانسیل خطر آتش سوزی استفاده می­شود و بیشتر آنها از AHP برای وزن­دهی این شاخص­ها استفاده می­کنند و بر تعیین وزن مناسب به متغیرهای محیطی تاکید دارند. از این رو، مدلی که با تخصیص وزن مناسب به متغیرهای محیطی موثر بر وقوع آتش سوزی، نتایج خوبی را ارائه دهد، بسیار مهم است. بنابراین، این مطالعه با هدف شناسایی مناطق بحرانی­ در معرض خطر آتش­سوزی انجام شد که می­تواند کمک موثری در کنترل و مدیریت آتش­سوزی­های آینده باشد.مواد و روش ها: منطقه­ی دهدز، در استان خوزستان در منطقه­ای کوهستانی از سلسله جبال زاگرس واقع شده است که از شمال شرقی به استان چهارمحال و بختیاری از جنوب شرقی به استان کهگیلویه و بویراحمد از غرب و شمال غربی به شهرستان ایذه و از جنوب به شهرستان باغملک محدود می­شود. این منطقه با مساحت تقریبی ۱۴۸۰کیلومترمربع بیش از ۱۹۳۵۱ نفر جمعیت دارد که در ۳ دهستان (دهدز، دنباله­رود شمالی و دنباله­رود جنوبی) متشکل از ۱۴۷ روستا، زندگی می­کنند. به منظور انجام این مطالعه آمار آتش­سوزی  از سال­ ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ از یگان حفاظت از منابع طبیعی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان خوزستان تهیه و سپس با پیمایش زمینی، محدوده و مساحت مناطقی که دارای بیشترین وسعت آتش­سوزی و تکرار بودند ثبت شد و نقشه رقومی آن تهیه شد. سپس نقاط ثبت شده بر روی نقشه پتانسیل خطر وقوع آتش­سوزی بر اساس روش تحلیل سلسله مراتبی فازی قرار داده شد. برای تهیه نقشه رقومی داده های اقلیمی، از روش درونیابی IDW درGIS  استفاده شد. سپس نقشه مربوط به این عوامل طبقه بندی شده و نقشه نهایی آنها تهیه شد. بر اساس تحقیقات انجام شده و در حد امکان، تمام عامل­های موثر بر آتش­سوزی­های منطقه مورد مطالعه شامل ۱۲ عامل ارتفاع از سطح دریا، شیب، جهت، کاربری اراضی/ پوشش زمین، متوسط بارش سالانه، متوسط حداکثر دمای ماهانه، تراکم مراکز جمعیت، فاصله از جاده­ها، فاصله از آبراهه­ها، فاصله از زمین­های کشاورزی و باغات، سرعت باد و تیپ پوشش­گیاهی منطقه در نظر گرفته شدند.نتایج و بحث: نتایج نشان داد که معیار انسان­ساخت با وزن ۷۸۶۹/۰ در درجه اول، معیار اقلیمی با وزن ۱۰۴۴/۰ در درجه دوم، معیار اکولوژیکی با وزن ۰۸۹۶/۰ در درجه سوم و معیار توپوگرافی با وزن ۰۱۹۱/۰ در درجه چهارم اهمیت قرار دارند. اولویت­بندی زیرمعیارهای توپوگرافی نشان داد که درصد شیب (۵۶۴۴/۰) نسبت به سایر زیرمعیارها ارجحیت دارد. در بین زیرمعیارهای انسان­ساخت نیز مشخص شد که فاصله از زمین­های کشاورزی (۶۲/۰)، در بین زیرمعیارهای اقلیمی هم میانگین بارش (۵۲۳۸/۰) و در بررسی زیرمعیارهای اکولوژیکی هم مشخص شد که تراکم جنگل (۸۵۶۲/۰) نسبت به سایر زیرمعیارها دارای ارجحیت است. در نهایت منطقه مورد مطالعه پتانسیل زیادی برای آتش­سوزی دارد به ترتیبی که بر اساس نقشه تهیه شده، ۹۴/۶۹ درصد منطقه تحت خطر آتش­سوزی زیاد و خیلی زیاد قرار دارد.نتیجه گیری: خطر آتش سوزی جنگل ها، مراتع، اراضی کشاورزی و سایر کاربری های منطقه را تهدید می کند، بنابراین نقشه به دست آمده می تواند به عنوان راهنمای مدیریت آتش سوزی در مناطق با خطر و تراکم نیروها و امکانات بالا در این مناطق مورد استفاده قرار گیرد. طراحی، ساخت و پیش بینی نصب علائم هشداردهنده در منطقه، ساماندهی بازدید مردم از جنگل و گسترش کمی و کیفی تفرجگاه های ایجاد شده از اقدامات موثر در کنترل پدیده مخرب آتش سوزی جنگل ها است. با توجه به تاثیر زیاد کاربری اراضی در آتش سوزی جنگل های منطقه، پیشنهاد می شود ساخت و سازها و تغییر کاربری اراضی از کاربری جنگلی به کاربری کشاورزی بیشتر مورد توجه موسسات مربوطه به ویژه موسسه منابع طبیعی قرار گیرد. همچنین برگزاری کلاس های آموزشی برای روستاییان و آتش نشانان جهت آموزش اطفاء حریق و استفاده صحیح و سریع از کپسول های آتش نشانی، انجام فعالیت های جنگلداری اجتماعی با کمک روستائیان و جنگل نشینان جهت پیشگیری از وقوع و گسترش آن پیشنهاد می گردد.

کلیدواژه ها:

سیستم اطلاعات جغرافیایی ، طبقه بندی ریسک ، آتش سوزی ، دهدز ، خوزستان