بررسی تحلیلی خوانش نواندیشان معاصر از مفهوم «سنت تدافع» در قرآن کریم

هدف: در قرآن کریم از سنت های مختلفی در حوزه های متعددی سخن به میان آمده است. نظر به این که سنت های مطرح شده در قرآن کریم، فراوان بوده، در پژوهش حاضر، تلاش بر آن است که به بررسی  تحلیلی تحولات تاریخی آراء نواندیشان معاصر پیرامون مفهوم یکی از این سنت ها با عنوان «سنت تدافع»  که در دو آیه از قرآن کریم با تعبیر صریح «و لو لا دفع الله الناس بعضهم ببعض» بدان اشاره شده، پرداخته شود و رابطه میان گفتمان حاکم و تحولات واقع شده در تفسیر عبارت مذکور روشن گردد.روش پژوهش: نظر به این که در پژوهش حاضر، تحلیل محتوا نقش مهم و محوری را ایفا می نماید، روش تحقیق منتخب در این نوشتار، یکی از انواع تحلیل محتوا به نام تحلیل گفتمان است که در آن به زمینه تولید متن و خواننده متن و به طور طبیعی به خالق متن، توجه اساسی دارد. یافته ها: سیری پیرامون تفسیر مفسران، حاکی از آن است که اگرچه در طول تاریخ، آراء متنوع و در مواردی، شاذ نسبت به عبارت شریفه ارائه شده است؛ اما خوانش مشترکی که در تمام سده ها از عبارت مذکور مطرح شده، خوانشی با محوریت جنگ، برخورد و درگیری با دشمنان است که بیان این مفهوم، با توجه به قرارگرفتن عبارت شریفه در سیاق آیات جنگی، امری طبیعی به نظر می رسد. با این حال، در عصر حاضر، برخی نواندیشان مسلمان تلاش نموده اند، تلازم مفهومی تدافع را با موضوع برخورد و درگیری کم رنگ نموده که آن ها را با توجه به دیدگاه هایشان می توان به دو گروه تقسیم کرد. گروه اول، دلالت داشتن تدافع را بر مفهوم جنگ و درگیری به طور کلی نفی نموده و در مقابل، آن را بیانگر دفع از طریق گفتگو و محاجه و نیز، رقابت و مسابقه با دشمنان می دانند؛ اما گروه دوم، در عین اثبات این مفاهیم جدید (گفتگو، رقابت و ...)، یکی از اقسام تدافع را همان تدافعی می دانند که از طریق جنگ و درگیری با دشمنان محقق می گردد.نتیجه گیری: نتایج پژوهش بیانگر این است که شکل گیری گفتمان «گفتگوی تمدن ها» در تقابل با گفتمان «برخورد تمدن ها» در دوران معاصر، سبب شده است تا مفهوم عبارت شریفه از دلالت داشتن بر موضوعی نظامی سیاسی، طی سده های مختلف، بیش تر به موضوعی فرهنگی سیاسی، در آراء نواندیشان معاصر تغییر جهت دهد.

کلیدواژه ها:

قرآن ، سنت تدافع ، جنگیدن ، رقابت ، گفتمان