شناسایی و بومی سازی معیارها و شاخص های مدیریت پایدار جنگل های ناحیه رویشی زاگرس میانی (بررسی موردی: حوزه آبخیز زمکان-استان کرمانشاه)

مقدمه و هدف: مدیریت پایدار جنگل یک مفهوم پویا و درحال توسعه است که با هدف ارتقای ارزش های اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی جنگل ها برای بهره مندی نسل های کنونی و آینده شکل گرفته است. برای تحقق اصول مدیریت پایدار، نیاز به ابزارهای کاربردی برای تعریف و ارزیابی سازوکارهای پایداری وجود دارد. معیارها و شاخص ها از مهم ترین ابزارها برای تعریف، پایش، اجرا و ارزیابی مدیریت پایدار جنگل به شمار می روند. با توجه به اهداف توسعه پایدار و چالش های نوپدید جهانی، نقش این معیارها و شاخص ها در نظارت بر وضعیت جنگل ها اهمیت فزاینده ای یافته است. فرآیندهای بین المللی متعددی مانند فرآیند جنگل خشک آسیا، فرآیند منطقه خشک آفریقا، فرآیند سازمان بین المللی چوب حاره (ITTO)، فرآیند مونترال، فرآیند خاور نزدیک، فرآیند هلسینکی (اروپا)، فرآیند تهران برای کشورهای کم پوشش جنگلی و شاخص های CIFOR معیارها و شاخص های مدیریت پایدار جنگل را تدوین کرده اند. با توجه به تفاوت های اقلیمی و اجتماعی-اقتصادی هر منطقه، لازم است چارچوبی متناسب با شرایط بوم شناختی هر ناحیه تدوین شود. ازاین رو، با توجه به اهمیت جنگل های زاگرس و ضرورت پایداری آن ها، این پژوهش با هدف شناسایی، بومی سازی و اولویت بندی معیارها و شاخص های مدیریت پایدار متناسب با این جنگل ها و با همکاری کارشناسان انجام شده است.مواد و روش ها: در این پژوهش، از روش دلفی و رویکرد بالا به پائین برای شناسایی و بومی سازی معیارها و شاخص های مدیریت پایدار جنگل های حوزه آبخیز زمکان در استان کرمانشاه استفاده شد. ابزار پژوهش پرسشنامه نظرسنجی خبرگان (پرسشنامه دلفی) حاوی معیارها و شاخص هایی است که در اختیار جامعه آماری پژوهش (اعضای هیات علمی و کارشناسان خبره منابع طبیعی) قرار گرفت. نمونه گیری به روش هدفمند (قضاوتی) و گلوله برفی انجام شد (۲۵ ). فهرست اولیه معیارها و شاخص ها شامل ۱۲ معیار و ۶۸ شاخص بود که توسط تیم خبرگان مورد ارزیابی قرار گرفت و با استفاده از نظر کارشناسی آن ها، فهرست نهایی تهیه شد. پرسشنامه دلفی در سه دور با استفاده از نظر خبرگان (نمونه آماری) براساس مقیاس لیکرت پنج دامنه ای (بی اهمیت (۱)، کم اهمیت (۲)، بااهمیت (۳)، اهمیت زیاد (۴) و اهمیت بسیار زیاد (۵)) امتیازدهی شدند. در پایان، معیارها و شاخص های پژوهش بر مبنای اعلام نظر نهایی گروه دلفی و محاسبه میانگین و انحراف معیار هریک از معیارها و شاخص ها شناسایی و اولویت بندی شد. به این شکل که برای اولویت بندی، با توجه به مقیاس لیکرت، معیارها و شاخص هایی که میانگین سه یا بالاتر را کسب کردند؛ پذیرفته و با توجه به مقدار میانگین آن ها، اولویت بندی شدند.یافته ها: در این پژوهش، نه معیار و ۵۵ شاخص به عنوان فهرست نهایی، شناسایی و اولویت بندی شد. نتایج امتیازدهی خبرگان نشان داد که معیارهای کارکردهای اقتصادی – اجتماعی جنگل (میانگین امتیاز ۴۸/۴)، چهارچوب های قانونی، سازمانی و عرفی (میانگین امتیاز ۱۸/۴) و کارکردهای حفاظتی - حمایتی جنگل (میانگین امتیاز ۱۵/۴) به ترتیب مهم ترین معیارها و کارکردهای تولیدی منابع جنگلی (میانگین امتیاز ۱۹/۳) کم اهمیت ترین معیار بودند. در بین شاخص های شناسایی شده برای هر معیار، شاخص های سهم جنگل در ایجاد اشتغال پایدار نواحی روستایی و جنگلی (میانگین امتیاز ۵۴/۴)، ایجاد مکانیسم رفع اختلافات بین بهره برداران و منابع طبیعی در موضوعات: چرای دام، برداشت محصولات غیرچوبی و غیره (میانگین امتیاز ۷۳/۴)، مدیریت دام و کاهش خسارت های ناشی از آن (میانگین امتیاز ۴۲/۴)، مساحت (درصد) جنگل تحت تاثیر آتش سوزی طبیعی، آفات و بیماری ها، خشک سالی، گونه های گیاهی مهاجم، ریزگرد و چرای دام (میانگین امتیاز ۲۵/۴)، توسعه سطح جنگلکاری های اقتصادی و مشارکتی (میانگین امتیاز ۲۱/۴)، آموزش مشاغل جایگزین با نظر جوامع محلی (میانگین امتیاز ۶۵/۴)، تنوع بوم سازگان، تنوع گونه ای و تنوع ژنتیکی (میانگین امتیاز ۴۵/۴)، مساحت (درصد) جنگل با تراکم های مختلف (تاج پوشش متراکم (انبوهی بیشتر از ۵۰ درصد)، تاج پوشش نیمه متراکم (انبوهی ۵۰ – ۲۵ درصد) و تاج پوشش تنک (انبوهی ۲۵ – ۵ درصد)) (میانگین امتیاز ۱۴/۴) و خدمات اکوسیستمی جنگل (تولید آب، جلوگیری از فرسایش خاک و ذخیره کربن) (میانگین امتیاز ۰۵/۴) بالاترین امتیاز را به خود اختصاص داده اند.نتیجه گیری: در این پژوهش، برمبنای معیارها و شاخص های فرآیندهای بین المللی مرتبط با جنگل و نیز بررسی پژوهش های داخلی و خارجی در زمینه مدیریت پایدار جنگل و براساس نظر خبرگان، نه معیار و ۵۵ شاخص برای اجرای مدیریت پایدار در جنگل های زاگرس میانی - حوزه آبخیز زمکان، شناسایی، بومی سازی و اولویت بندی شد که می تواند در فرآیند تصمیم گیری توسط سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

روش دلفی ، مدیریت پایدار جنگل ، معیارها و شاخص ها ، مقیاس لیکرت ، نمونه گیری هدفمند