بازخوانی مولفه های ظاهر و باطن قرآن در پرتوی روایات

برخورداری قرآن کریم از دو ساحت ظاهر و باطن، از باورهای مشترک اکثر اندیشمندان اسلامی است. با این حال، درباره چیستی و چگونگی ظاهر و باطن دیدگاه های مختلفی از گذشته تاکنون مطرح شده است. علی رغم خاستگاه روایی این دو مفهوم، نظریات ارائه شده یا مبتنی بر روایات نیستند و یا اگر به روایات مستند شده اند، غالبا مشکلاتی همچون عدم نگاه مجموعی به احادیث، استناد به احادیث غیرمرتبط و عدم توجه به وابستگی معنایی ظاهر و باطن در آن ها دیده می شود. از این رو پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی به واکاوی روایات این حوزه پرداخته و با رویکردی انتقادی نسبت به مهمترین دیدگاه های سابق، این مسئله را تعقیب کرده است که در رهیافت روایی، ظاهر و باطن چه اشتراکات و افتراقاتی داشته و چه ارتباطی میان آن ها برقرار است. در نهایت پژوهش به مولفه های متعددی برای ظاهر و باطن دست یافته است که برخی از آن ها عبارتند: فراگیری ظاهر و باطن نسبت به تمام آیات، زیرشمول بودن مفهوم ظاهر و باطن نسبت به مفهوم تفسیر، قصدی بودن معانی ظاهری و باطنی، چند وجهی و چند سطحی بودن ظاهر و باطن، تمایز لایه های دلالی میان دلالت های ظاهری و باطنی، امکان دلالت های فراسیاقی در هر دو حوزه ظاهر و باطن، پیوستگی معنایی میان ظاهر و باطن.

کلیدواژه ها:

ظاهر قرآن ، باطن قرآن ، لایه های دلالی ، ظهر و بطن ، روایات باطنی