بررسی و گونه شناسی تطبیقی سفال های حاصل از کاوش لایه نگاری، تعیین عرصه و حریم تپه نمشیر بانه (استان کردستان)

تپه نمشیر با موقعیت 36° 7' 56.00" :E و 45° 44' 4.00" :N با ارتفاع 1336 متری از سطح دریاهای آزاد در روستای نمشیر و در حدود 33 کیلومتری شمال غربی شهر بانه و در شمال غربی استان کردستان و در غرب ایران واقع شده است. کاوش در این تپه به منظور تعیین عرصه و پیشنهاد حریم و نیز لایه نگاری آن توسط اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کردستان به سرپرستی زاهد کریمی در ماه های ژوئن و جولای سال 2012 به انجام رسید.در کاوش تپه نمشیر شش گمانه با نام های A، B، C، D، E و F جهت تعیین عرصه و پیشنهاد حریم تپه آن و نیز لایه نگاری تپه کاوش شد. هدف از کاوش دو گمانه A (3 در 2 متر) و B (2 در 2 متر) در مرکز تپه جهت لایه نگاری آن بود. مقاله حاضر براساس مواد به دست آمده دوره مس و سنگ از این کاوش می-باشد. این تپه دارای دو دوره مس و سنگ و دوره اسلامی است که مجموعا شامل دوازده فاز است و لایه های دوره دالمایی بیشترین حجم لایه ها را در بر می گیرد. پژوهش حاضر براساس مواد به دست آمده دوره مس و سنگ از این کاوش می باشد. سفال های به دست آمده از دوره مس و سنگ تپه نمشیر نشان دهنده وجود سنت های سفالی دالما و عبید است. در نوشته حاضر به معرفی یافته های تپه و مقایسه آن پرداخته شده است. نتایج حاصل بر تشابه سفال های تپه نمشیر با شمال غرب، غرب و نیمه غربی فلات مرکزی ایران و نیز شمال بین النهرین دلالت دارد. در این کاوش پنج گونه سفال شناسایی شد که سفال قرمز رنگ بیشترین نسبت را نسبت به سایرین داراست. سفال های سنت دالمایی دارای انواع نیشگونی و منقوش است و میزان گونه های منقوش آن مانند تپه دالما و تپه گودین در لایه های پایینی نسبت به سفال های نیشگونی افزایش می یابد. سفال های عبیدی نیز غالبا به رنگ نخودی می باشد. سفال ها در چند دسته کاسه های دهانه باز، کاسه های مدور منقوش و غیر منقوش، ظروف سوراخدار و سینی قابل دسته بندی است. تزیینات ایجاد شده شامل نقوش هندسی بر سطح درونی و بیرونی سفال ها، نقوش کنده، نقوش داغدار، ظروف دسته دار، سوراخ های ایجاد شده در سطح سفال و تزیینات فشاری بر سطح درونی و بیرونی سفال ها است. نقوش هندسی روی سفال های تپه نمشیر شامل نقوش ردیف های مثلثی، خطوط هاشوری متقاطع، خطوط موازی، دوایر مارپیچی متحدالمرکز و نوارهای پهن از بالا به پایین به صورت مورب و مثلث های آویزان از لبه تا کف ظرف، شاخصه دالما است. در میان این نقوش، گاهی نقش های شاخص عبید نیز مشاهده می شود که گویا در طریقه اجرای تعدادی از آنها به سبک بومی اجرا شده اند.علاوه بر سفال های منسوب به عبید، میزان بالای قطعات ابسدین به دست آمده از کاوش نیز بیانگر ارتباط این محوطه با شرق آناتولی است. براساس بررسی یافته های موجود در تپه نمشیر، این منطقه می تواند بیانگر نقش مهم آن در برهمکنش های پیش از تاریخی ایران، بین النهرین و آناتولی و نیز وجود سنت های مختلف مواد فرهنگی باشد. با توجه به تاریخ های ارائه شده در مورد سنت عبید در شمال بین النهرین و وجود چنین سنتی در تپه نمشیر، گاهنگاری تپه تا حدودی قدیمی تر از محوطه های دالمایی زاگرس مرکزی است زیرا سنت عبیدی تاریخ قدیمی تری نسبت به تاریخ اواخر هزاره پنجم ق.م در تپه دالما است. علاوه بر سفال یافته های دیگری مانند معماری، ابزارهای سنگی، سردوک های سفالی، اشیاء سنگی، هاون سنگی، حلقه های سنگی و سرباره مس است. دلیل وجود ارتباطات تپه نمشیر با مناطق اطراف را می توان به توسعه سنت عبید در غرب آسیا و نیاز آن ها با روابط ایران و نیز گسترش شیوه کوچ نشینی در ایران دانست. شیوه ای که در غرب ایران و در شرق استان کردستان نیز پیشنهاد شده است.

کلیدواژه ها:

تپه نمشیر ، دوره مس و سنگ ، دالما ، عبید ، برهمکنش