بررسی ابعاد اقتصادی-اجتماعی و محیط زیستی بوم گردی در مراتع ییلاقی استان مازندران

سابقه و هدفگردشگری طبیعی و مسئولانه (بوم گردی) بخشی از سایر عواید مراتع غیر از چرای دام است که می تواند با تامین درآمد و انگیزه بیشتر برای دامدار، باعث کاهش فشار بهره برداری بی رویه از مراتع شود. از این رو، بوم گردی می تواند فرصت های شغلی جدیدی را برای بهره برداران مراتع فراهم آورد و نقش موثری در روند جلوگیری از تخریب مراتع ایفا کند. با توجه به مرور مطالعات انجام شده، بوم گردی در مرتع دارای آثار مثبت و منفی می باشد. ازاین رو، توسعه گردشگری باید براساس معیارهای پایداری باشد و در آن بر هر سه بعد اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی و محیط زیستی تاکید گردد. بنابراین، این تحقیق با هدف بررسی اثرهای اقتصادی اجتماعی و محیط زیستی بوم گردی بر معیشت جوامع محلی مراتع ییلاقی هزارجریب بهشهر در استان مازندران انجام شد.مواد و روش هاجامعه آماری منطقه مورد مطالعه، مشتمل بر ۱۲۰ سامان عرفی و حدود ۴۰ روستاست. از این بین، ۱۲ مرتع ییلاقی (سامان عرفی) واقع در روستاهای پابند، کلیا، سرخ گریوه، یانه سر و سنکروج که هر ساله بیشترین گردشگر را بدلیل وجود جاذبه های طبیعی و فرهنگی جذب می نماید انتخاب شدند. روایی محتوایی پرسش نامه نیز با نظرخواهی از استادان مرتبط با موضوع تایید شد و بعد با استفاده از مصاحبه و تکمیل میدانی پرسش نامه ها، اقدام به گردآوری داده ها شد. به منظور محاسبه انسجام درونی ابزار تحقیق، از روش آماره آلفای کرونباخ استفاده شد. برای توزیع پرسش نامه از روش تصادفی ساده استفاده شد. در پرسش نامه نه گویه اجتماعی، هفت گویه اقتصادی و هشت گویه آثار محیط زیستی بررسی گردید. در نهایت با استفاده از الگوی تحلیل مسیر، تاثیر متغیرهای مستقل اقتصادی- اجتماعی و محیط زیستی بوم گردی بر معیشت پایدار جوامع محلی بررسی شد. برای توصیف متغیرها با توجه به گویه های پرسش نامه از آمار توصیفی (فراوانی، میانگین، واریانس و انحراف معیار) استفاده شد. در بخش آمار استنباطی برای بررسی نرمال بودن توزیع داده ها از آزمون کولموگروف اسمیرنوف، برای رتبه بندی گویه های مربوط به هر شاخص از آزمون فریدمن، در تحلیل ضرایب همبستگی از آزمون اسپیرمن و کندال تائوبی و برای تحلیل نوع ارتباط متغیرها از آزمون رگرسیون در نرم افزار ۲۶SPSS استفاده شد.نتایجدر این تحقیق، ۱۰ متغیر به عنوان عوامل موثر بر پایداری معیشت وارد معادله رگرسیون شده است. این متغیرها در مجموع ­۶۹ درصد از واریانس توانمندی را تبیین کردند. نتایج تحلیل مسیر نشان داد عامل اقتصادی بیشترین سهم از پایداری معیشت را بخود اختصاص داده است (۳۸۵/۰) و بر معیشت پایدار تاثیر مستقیم دارد. ویژگی های فردی مانند تحصیلات و وضعیت اقامت نیز بر معیشت پایدار تاثیر معنی دار داشته است. از بین متغیرهای مستقل، بعد اجتماعی که در مدل تحلیل مسیر دارای اثرگذاری مستقیم (۱۰۶/۰) و غیرمستقیم بر عامل اقتصادی (۱۲۰/۰) می باشد، با مولفه هایی مانند بهبود کیفیت زندگی، افزایش سطح درآمد و اشتغال تاثیر مثبت و معنی داری بر پایداری معیشت منطقه مورد مطالعه داشته است و نگرش جامعه محلی به این موضوع مثبت بوده است. بیشترین همبستگی و بالاترین میانگین رتبه ای عامل اقتصادی مربوط به مولفه هایی مانند بهبود کیفیت زندگی، افزایش سطح درآمد و پس انداز بوده و کمترین همبستگی مربوط به توسعه خدمات زیربنایی می باشد. همچنین نتایج نشان داد که عوامل محیط زیستی با پایداری معیشت جوامع محلی کمترین همبستگی و رابطه مثبت و معنی داری داشته است. نتایج همبستگی تحلیل مولفه های محیط زیستی نیز نشان داد که شاخص محیط زیستی آثار مثبتی مانند گسترش فرهنگ محیط زیستی در میان مردم محلی را به همراه داشته است. نتایج نشان داد که پیامدهای محیط زیستی گردشگری نسبت به سایر پیامدها، اثرگذاری کمتری بر پایداری معیشت دارد.نتیجه گیرینتایج این تحقیق نشان داد که در مجموع پاسخ دهندگان به اثرهای اجتماعی-اقتصادی و زیست محیطی بوم گردی نگاه موافق و مثبتی دارند. بعد اقتصادی تاثیرگذارترین و بعد محیط زیستی کمترین میزان تاثیر را بر معیشت پایدار داشته است. بوم گردی باعث افزایش درآمدزایی، ایجاد اشتغال فصلی، کمک به حفظ فرهنگ محلی از طریق ترویج آداب و رسوم محلی شده است؛ اما با وجود ظرفیت های موجود، بوم گردی در منطقه نتواسته بر کاهش میزان مهاجرت جامعه محلی مورد تحقیق تاثیر معنی داری بگذارد. توسعه بوم گردی در هزارجریب با چالش هایی ازجمله مشکلات زیرساختی مواجه است که نیاز به بهبود زیرساخت ها برای جذب بیشتر گردشگران دارد. همچنین به دلیل آگاهی پایین جامعه محلی، برخی از ساکنان هنوز نسبت به مزایای بوم گردی آگاهی کافی ندارند. برای موفقیت بیشتر، تقویت زیرساخت ها و تدوین برنامه جامع مدیریت بوم گردی در روستاهای مورد مطالعه پیشنهاد می شود.

کلیدواژه ها:

تحلیل مسیر ، تنوع معیشتی ، جوامع محلی ، درآمدزایی ، معیشت پایدار