پیشگامان بررسی های جمعیت شناختی در ایران: عبدالغفارخان نجم الدوله و میرزا ابوطالب زنجانی

در این مقاله، اندیشه ها و آرای دو تن از صاحب نظران برجسته عهد قاجار که در ارائه مفاهیم جمعیت شناختی در ایران پیشگام بوده اند، بررسی شده است. نخستین آنها، عبدالغفارخان نجم الدوله، از ریاضی دانان، منجمان و مولفان طراز اول آن عصر است. وی اولین سرشماری شهر تهران را در سال ۱۲۸۴ قمری / ۱۸۶۷ م طراحی و به کمک ۸ تن از شاگردان مبرزش در دارالفنون به مرحله اجرا درآورد. وی برای نخستین بار علم آمار و بعضی از مفاهیم آماری (مثلا میانگین) را به ایرانیان عرضه نمود. وی اولین کسی است که بحث درباره مسائل مربوط به جمعیت را که در ایران آن زمان مطلقا مورد توجه نبود آغاز کرد و نظریه معروف مالتوس را در مورد خطرات بالقوه افزایش بی رویه جمعیت مطرح نمود. وی ترسیم کننده نقشه بسیار جامعی از تهران و چندین شهر دیگر، تنظیم کننده جداول تطبیق سالهای قمری و میلادی برای ۱۴۰۰ سال قمری و ۲۰۴۲ سال میلادی و کسی است که تقویم رسمی سالیانه ایران را برای ۵۷ سال محاسبه و منتشر کرد.  دومین صاحب نظر پیشرو، ابوطالب زنجانی - از معاصران نجم الدوله - است. وی مترجم کتاب طهاره الاعراق اثر معروف ابن مسکویه (متوفی در ۴۲۱ قمری) است که در آن نظریه ای مشابه نظریه مالتوس ارائه شده است. وی ضمن حواشی و تعلیقات خود بر کتاب مزبور، از بعضی مسائل مربوط به جمعیت از جمله ظرفیت محدود کره زمین برای ازدیاد نفوس، طول عمر متوسط بسیار کوتاه ایرانیان در آن زمان که موجب کاهش محسوس جمعیت شده بود و در مقابل، از تلاشهای پیگیر کشورهای اروپایی برای تامین بهداشت و افزایش طول عمر مردم یاد کرده است.

کلیدواژه ها:

عبدالغفار خان نجم الدوله ، مالتوس ، آمار ، سرشماری ، نقشه تهران ، ابوطالب زنجانی ، ابن مسکویه